Olrhain Strydoedd Anghofiedig: Pwy Oedd Yn Byw Yn Eich Tŷ Chi, Pontrhydyfen

Mae gan Bontrhydyfen a’i gymunedau cyfagos – Efail Fach, Oakwood a Thonmawr – hanes rhyfeddol ond anodd ei ddarganfod weithiau.

Enwau Strydoedd, Tai ac Adeiladau Anghofiedig

Adeiladwyd llawer o’r bythynnod, y siopau a’r adeiladau eraill yn yr ardal fesul tipyn, heb y cynllunio trefnus y byddem yn ei ddisgwyl heddiw efallai.

Pan rydyn ni’n edrych yn ôl drwy gofnodion y cyfrifiad, mae’r her yn dod yn glir: yn aml, nid oedd y strydoedd taclus, wedi’u rhifo sy’n gyfarwydd i ni nawr yn bodoli. Mewn gwirionedd, ni chafodd rhai strydoedd eu rhifo tan y 1930au.

Er enghraifft, dim ond degawdau ar ôl i’w gartrefi gael eu hadeiladu gyntaf y mabwysiadodd Twyn y Pandy rifau tai. Mae rhai strydoedd wedi diflannu’n llwyr – wedi’u dymchwel a’u colli. Cliriwyd eraill a chawsant eu disodli gan stoc o dai mwy newydd, gan ddileu olion y teuluoedd a’r busnesau oedd yno ar un adeg.

Plas y Gog

Yn cael ei adnabod bellach fel Stryd y Frenhines (rhif anhysbys)

black and white photo of terraced houses with horses in lane

Sunny Bank

29 Twynypandy Roedd llawer o’r tai yn Nhwynypandy yn cael eu hadnabod oddi wrth eu henwau unigol e.e. Ael-y-Bryn neu Gwendraith Villa. Y gred ydi na fabwysiadwyd rhifo tan y 1930au.

who lived in my house Oakwood from Penrhys – Oakwood Works in background

Hen Res y Swyddfa

Defnyddiwyd y tŷ yma’n wreiddiol fel swyddfeydd gan Waith Haearn Oakwood, cafodd ei drawsnewid yn ddiweddarach yn bedwar annedd ar wahân. Daeth yr adeilad yn ddiweddarach yn Ficerdy Oakwood, ond adeiladwyd ail ficerdy yn ei le yn ddiweddarach yn y 1970au. Mae’r ddau adeilad bellach yn gartrefi preifat. pwy oedd yn byw yn fy nhŷ i Rhes Oakwood

Rhes Oakwood

Yn cael ei galw yn aml yn ‘Y Rhes’, cafodd ei dymchwel gan y Cyngor a daeth y tai a’r fflatiau sydd i’w gweld ar hyn o bryd ar hyd Rhodfa Oakwood i gymryd ei lle

who lived in my house The Barracks and Dan Y Bont

Y Barics

Cafodd y bythynnod yma eu dymchwel a daeth sawl tŷ ar wahân i gymryd eu lle yn Nhanybont (rhifau 15 i 19)

who lived in my house Pontrhydyfen Station and Rhyslyn

Y Rhyslyn

I’w weld islaw Gorsaf Pontrhydyfen, y tu ôl i safle Glofa Oakwood sydd bellach yn Gae Rhyslyn. Cafodd y tai eu dymchwel ar ddiwedd y 1960au. Cafodd sawl teulu eu hailgartrefu yn Curwen Close

View from aqueduct tce with steam train 1950s GT

Dôl y Bont / Hen Ddôl y Bont / Waun y Bont

Ar un adeg roedd amryw o dai yn Nhanybont yn sefyll ar ochr y ffordd ar bob ochr a rhwng y Ddyfrbont a’r Draphont. Cafodd llawer eu dymchwel ar wahanol adegau ac maent wedi’u cofnodi mewn llawer o ffotograffau.

Pontycymmer

Mae’r rhain yn cyfeirio at y bythynnod a adeiladwyd ar bob ochr i draphont y rheilffordd. Gellir gweld y rhes o fythynnod ar ochr Cwmafan i’r draphont mewn rhai ffotograffau o’r ardal. Gwnaeth sawl adroddiad papur newydd hanesyddol sylwadau am y diffyg glanweithdra yn y tai hyn

Ponty 3 bridges rail viaduct and aquaduct station rd GT

Heol yr Orsaf

Roedd rhes o fythynnod teras yn rhedeg ar hyd y ffordd o fynwent Jeriwsalem. Cafodd y rhan fwyaf ohonynt eu dymchwel, dim ond rhai sydd ar ôl, wedi’u cyfuno yn aml neu eu hymestyn i ddarparu lle byw mwy.

who lived in my house Heart of Oak Public House

Tafarn Heart of Oak

Mae’n debyg mai’r dafarn hon yw un o’r tafarndai hynaf yn y pentref ac mae wedi’i lleoli ym mhen draw Stryd y Frenhines islaw Capel Jeriwsalem. Rhoddodd y dafarn ei henw i’r bryn serth, ‘bryn Heart of Oak’ sy’n rhedeg i lawr i Danybont. Ar ôl iddi gau, agorodd siop losin a siocled ar y safle

who lived in my house Efail Fach 1907 Ganhen Sunday School on right

Y Gangen

Roedd hwn yn addoldy Methodistaidd yn Efail fach. Cafodd ei ddymchwel a’i ddisodli gan dŷ ar ddiwedd y 1970au (rhif 4)

Y Byngalo

Efallai bod hyn yn cyfeirio at y stoc Byngalos hŷn sy’n sefyll o hyd yn Curwen Close heddiw. Nododd adroddiadau papur newydd yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf fod ffoaduriaid o Wlad Belg wedi’u cartrefu yma

Y Kings Head

Tafarn a safai unwaith wrth ymyl mynwent Jeriwsalem, dyma’r unig adeilad sy’n weddill y pen hwn i Heol yr Orsaf ac roedd siop gigydd drws nesaf

Y Boars Head

Tafarn a safai unwaith wrth ymyl y Miners Arms ym mhen draw Stryd Lewis. Daeth y safle hwn yn siop groser yn ddiweddarach – Gethin

Pandy

Ar fap Arolwg Ordnans o 1875, roedd ‘Hen Ffatri’ wedi’i lleoli i lawr yr afon o’r Felin Wlân yng Ngherrig Llwydion, lle mae Twyn Pandy a Theras Morgan wedi’u lleoli nawr. Mae ‘Pandy’ yn air arall am Felin Ban, sef melin a ddefnyddir mewn proses orffen tecstilau sy’n glanhau ac yn tewhau brethyn gwlân wedi’i wehyddu. Mae hyn yn gwella ei wydnwch a’i allu i wrthsefyll dŵr. Mae mapiau degwm yr ardal hon yn cyfeirio at yr ardal fel un â Melin Ban. Roedd Siopa y Pandy wedi’i lleoli ar Deras Morgan am sawl degawd a chaeodd yn y 1960au.

Stryd Harris / Rhes Harris

Yn cael ei hadnabod bellach fel 8-10 Uplands

Adeiladau'r Sefydliad / Clwb Ceidwadol Pontrhydyfen

Yn cael ei adnabod bellach fel 1-2 Wern View

Teras Rees

Yn cael ei adnabod bellach fel 1-3 Cerrig Llwydion

Teras Roberts / Bythynnod Roberts

Yn cael ei adnabod bellach fel 8-11 Cerrig Llwydion

Rhes Mercantile

Enwyd y rhes hon yn wreiddiol ar ôl glofa Mercantile, oedd yn cael ei hadnabod yn ddiweddarach fel Glofa Garth Tonmawr. Rhes Fforchdwm / Tonmawr Uchaf bellach

Rhes Darren

14-17 Efail Fach

Siopau, Adeiladau a Masnachwyr Coll: Gellid dod o hyd i lawer o siopau bach yn y pentref a’r cyffiniau. Allwch chi gofio unrhyw un o’r rhain, neu allwch chi gofio mwy?

Dewi’s

Stryd Penhydd, Oakwood, oedd yn cael ei chadw gan Gwyn ac Eluned Llewellyn tan ganol y 1970au

Siop Trin Gwallt Betsan

Siop Groser Gethin

Stryd Lewis, yn gwerthu ystod eang o gynnyrch hyd at ddiwedd y 60au / dechrau’r 70au

Banc Midland

1 Teras Morgan, ble’r oedd Mr a Mrs Rees yn byw

Siop Pandy / siop Pope

7 Teras Morgan, groser yn cael ei rhedeg gan y teulu Pope

Olive Jane, Siop Frethyn

Busnes brethyn ar Stryd y Frenhines

Siop Sglodion Mrs Thomas

Stryd y Frenhines, a oedd ‘Jenny’s’ wedi’i leoli yma i ddechrau cyn symud i’r hen Co-op?

Siop Fetio

Wrth ochr yr hen Neuadd Les

Siop Sglodion / Trin Gwallt

Mewn adeilad bach, ar wahân ym mhen draw Teras Morgan (wedi’i ddymchwel bellach)

Neuadd yr Eglwys

Enugu Lodge. Lle’r oedd Eglwys Sant Ioan yn cynnal llawer o ffeiriau a chyngherddau

Y Genhadaeth / Gobeithlu

Strwythur ar wahân wedi’i wneud o haenau o dun wedi’i leoli rhwng Twyn y Pandy a Theras Bevan. Ai’r un adeilad yw hwn, a gollwyd yn y 1970au?

Cymdeithas Gydweithredol a Diwydiannol Pontrhydyfen

Siop ddeulawr yn wreiddiol gyda becws, siop groser, dillad a llawer, llawer mwy. Bellach dyma’r unig siop sydd ar ôl yn y pentref, mae wedi’i rhannu’n ddau gyda siop tecawê pizza

Harry Rees y Cigydd

Ar Deras Morgan, yn eiddo i ac yn cael ei redeg gan 3 cenhedlaeth o’r Teulu Rees. Yn anffodus, caeodd yn ystod y degawd diwethaf.

Meddygfeydd

Cynhaliodd mwy nag un meddyg feddygfeydd a chlinigau mewn gwahanol gyfeiriadau yn y pentref. Mae’r rhain yn cynnwys Bryn Elfed, 10 Teras Morgan a’r Ganolfan Gymunedol

Hoffem gael eich help chi gyda’r canlynol:

Siop ddillad menywod ar Deras Morgan (tua phen Teras Bevan)
Siop wedi’i lleoli ar gornel Heol Tonmawr Efail Fach

Y Prosiect: Pwy Oedd yn Byw yn Eich Tŷ Chi

I unrhyw un sy’n ceisio darganfod “Pwy Oedd yn Byw yn Eich Tŷ Chi”, gall y siwrnai deimlo fel gwaith ditectif. Mae ein prosiect parhaus ni, Pwy Oedd yn Byw yn Eich Tŷ Chi, eisoes wedi datgelu manylion diddorol am orffennol Pontrhydyfen. Ond rydyn ni’n gwybod bod mwy i’r stori.

Rydyn ni’n rhoi strydoedd coll neu anghofiedig at ei gilydd, gan ailddarganfod straeon am dai, siopau, a’r bobl wnaeth siapio ein tref ni. Mae pob cliw yn ychwanegu haen arall at y tapestri cyfoethog o hanes lleol.

Os oes gennych chi atgofion, ffotograffau neu wybodaeth am strydoedd ac adeiladau coll, byddem wrth ein bodd yn clywed gennych chi. Gallai eich cyfraniadau chi helpu i warchod treftadaeth Pontrhydyfen ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol.