Wynebau’r rhai sydd wedi marw

Ganwyd Hassan Ali (neu Alli) yn Aden, Yemen, tua 1885. Mae Aden yn ddinas borthladd a leolir yn rhan ddeheuol Penrhyn Arabia, gan wasanaethu fel porth rhwng Môr Arabia a’r Môr Coch. Yn ôl ei dystysgrif priodas, roedd ei dad Mohammed yn ffermwr. Ar hyn o bryd, nid oes unrhyw wybodaeth ychwanegol ar gael ynglŷn â theulu Hassan. Mae cyfrifiad 1911 yn cofnodi bod Hassan yn byw yn 52 Ruby Street, y Rhath, Caerdydd, ac yn cael ei gyflogi fel morwr – yn ôl pob tebyg yn gweithio ar longau a oedd yn cyrraedd Dociau Caerdydd. Roedd yn byw gyda Florence Margaret (née Margetson), a nodwyd fel ei wraig, ynghyd â’i nith hi. Mae’r amgylchiadau o ran sut y bu iddyn nhw gyfarfod yn parhau i fod yn aneglur, yn yr un modd sut y daeth Florence i ymgartrefu yng Nghaerdydd, o ystyried cefndir ei theulu fel llafurwyr amaethyddol yn Tivertshall, Norfolk. Ym 1911, cofnodwyd aelodau o deulu Margetson yn y Goetre ac yn Efail-fach, Pontrhydyfen. Wedi hynny, priododd y cwpl ym 1914 yn Swyddfa Gofrestru Castell-nedd, er bod y dystysgrif briodas yn eu rhestru mewn cyfeiriadau ar wahân yn y Goetre ar y pryd. Nodir bod Hassan yn gweithio fel diffoddwr tân yn y gwaith dur. Erbyn hyn, roedd eisoes ganddynt ferch, Zina, a aned yng Nghaerdydd ym 1912. Credir bod y teulu wedi symud i Curwen Terrace, Pontrhydyfen, lle ganed eu mab Arthur ym 1915. Yn y blynyddoedd canlynol, ailymunodd Hassan â’r Llynges Fasnachol, gan wasanaethu’n ôl pob tebyg fel diffoddwr tân a storiwr llong. Mae’r union amgylchiadau sy’n ymwneud â marwolaeth Hassan yn parhau i fod yn ansicr. Erbyn 1921, cofnodwyd Florence fel gweddw, yn byw gyda’i phlant yn Tonmawr Road ac yn cael ei chyflogi fel gweithiwr domestig. Ailbriododd yn ystod y 1930au ac, yn ôl cofrestr 1939, roedd hi’n byw gyda’i hail ŵr (signalwr rheilffordd wedi ymddeol) a’i mab Arthur yn 1 Wern View, Pontrhydyfen. Roedd Arthur, a oedd bellach yn oedolyn, yn cael ei gyflogi fel cloddiwr glo ac yn anffodus bu farw yn 28 oed ym 1944. Priododd Zina, merch Hassan a Florence, yn ddiweddarach a symudodd yn gyntaf i Lansawel ac wedi hynny i Albion Road, Port Talbot. Nodyn: Cyflwynwyd yr wybodaeth ganlynol i Gomisiwn Beddau Rhyfel y Gymanwlad i’w hadolygu: Ar Fai 9fed, 1918, roedd yr SS Baron Ailsa, a weithredwyd gan y Kelvin Shipping Co., yn cludo glo ar gyfer yr ymdrech ryfel pan gafodd ei tharo gan dorpido a’i suddo gan SMS UB-72 oddi ar arfordir Sir Benfro, gan arwain at golli deg o fywydau. Mae adroddiad papur newydd o gwest y crwner yn manylu ar suddo cyflym y llong mewn llai na munud ac yn disgrifio goroeswyr yn cael eu hachub gan yr USS Fanning (DD-37). Soniodd yr adroddiad fod “an Ali Hasan (28), diffoddwr tân Arabaidd,” ymhlith y rhai a achubwyd o’r dŵr ond iddo farw yn fuan ar ôl ei achub. Er bod yr oedran bum mlynedd yn wahanol i Hassan Alli a goffeir ar gofeb ryfel Pontrhydyfen, claddwyd y corff yn Aberdaugleddau mewn bedd heb farc. Cyflwynwyd yr wybodaeth hon i’r Comisiwn i ganfod a oedd yr unigolyn hwn yn ŵr i Florence. Waeth beth fo’r canlyniad, gwnaed cais i osod carreg fedd ar y bedd yn unol â choffáu milwyr eraill y Rhyfel Byd Cyntaf. Rydym yn dal i aros am benderfyniad y Comisiwn.

Dim ond o un cofnod papur newydd, a gyhoeddwyd ar Dachwedd 17eg, 1916, y bu’n bosibl cadarnhau manylion yn bendant. Mae’n nodi bod “cydymdeimlad wedi’i estyn i Mrs Green, a oedd wedi cael gwybod yn ddiweddar am farwolaeth ei gŵr Is-gapten Green, Magnelau Garsiwn Ysgafn. Cyn y rhyfel roedd wedi bod yn gweithio fel llyfrgellydd yn Llyfrgell ac Ystafell Ddarllen Bryn”. Agorodd Llyfrgell Bryn ym 1909, ond nid oes unrhyw gofnod o T. Green yn byw yn y Bryn ar gyfrifiad 1911. Ni all cofnodion ei gysylltu’n bendant â’r Thomas Green o Abertawe a grybwyllir isod ac nid oes unrhyw adroddiad papur newydd am wobr DCM yn yr erthygl uchod. Byddai’r erthygl yn cyd-fynd â’r amserlen a roddir, gan mai dim ond un Is-gapten T (Thomas) Green sydd ar wefan CWGC.2il Is-gapten Thomas Green (1887 – 1916) DCM 22489, Magnelau Garsiwn Brenhinol, 10fed Bataliwn Gwarchae Ganwyd Thomas yn Abertawe, roedd ei rieni Thomas ac Ann yn wreiddiol o Swydd Gaerloyw, ond symudon nhw gyda’u teulu ifanc i Abertawe lle gweithiai Thomas fel garddwr i deuluoedd Dillwyn a Vivian yn Nhŷ Parc-wern, Sgeti. Ym 1911, cofnodwyd bod Thomas yn gwasanaethu fel Magnelwr dros dro, Barics Magnelau Brenhinol Great Yarmouth. Dyfarnwyd DCM iddo ddechrau 1916 am ddewrder amlwg. Mae ei gofnod Beddau’r Gymanwlad yn ei gysylltu â’i wraig Kate. oedd yn byw yn Great Yarmouth, a’i dad Thomas, yn Abertawe.

Fe gredir fod gan y person hwn gysylltiadau â Bryn. Ar safle wê y Commonwealth War Graves Commission (CWGC) mae tri Rhingyll Berry sydd â chyswllt gyda De Cymru. Mae un adroddiad papur newyddion yn unig o Ionawr 16eg 1915 yn cysylltu un o’r dynion hyn â chofnodion cyfarfod Cyngor Dosbarth Margam a oedd yn trafod materion a oedd yn berthnasol i Fryn a Mynydd Bychan. Mae llythyr a’i ysgrifenwyd gan Lance-Corporal William Berry, 6536 C. Company, Bataliwn 1af y Somerset Light Infantry, yn diolch y Cyngor am barsel a’i dderbynodd: wrth ysgrifennu o’r ffosydd, mae William yn dweud ei fod yn ddiolchgar iawn am yr is-ddillad newydd. Symudodd y teulu i’r Bari, Morgannwg. Fe recordir William yn dal i fyw yn y Bari ym 1911, cyn iddo ymrestru. Nid yw wedi bod yn bosibl cadarnhau os oes ganddo gysylltiadau eraill â Bryn, nag os mai ef yw’r dyn a’i goffáu ar y gofeb rhyfel, ond ym 1916 roedd William wedi cael ei ddyrchafu i reng Rhingyll. Ar Hydref 21ain roedd ei gatrawd yn ymladd yng Ngillement yn y Somme, a fe gofnodir ei farwolaeth ar y diwrnod hwnnw. Anfonwyd dros 114 miliwn o barseli i filwyr yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf – rhai gan deuluoedd a ffrindiau, eraill gan y Red Cross, cymdeithasoedd bwrdeisiol a hyd yn oed y Teulu Brenhinol Prydeinig. Amcan y rhain oedd hyrwyddo morâl da, a fe gynnwysant eitemau ‘pob dydd’ fel sebon, is-ddillad a bwyd nad yw yn pydru’n rhwydd. * Os oes gennych wybodaeth am Rhingyll W. Berry, a wnewch chi adael sylw yn ein llyfr sylwadau, os gwelwch yn dda.

Ganwyd Sidney yn Llanelli, Sir Gaerfyrddin, ac roedd yn byw gyda’i rieni (Stephen a Sarah) a’i frodyr a’i chwiorydd. Erbyn 1911, roedd y teulu’n byw yn 19 Heol Maesteg, Bryn. Roedd Sidney yn gweithio fel gosodwr brics. Ymunodd â’r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig, glaniodd yn Ffrainc ar 2 Rhagfyr 1915 ac ymhen amser cafodd ei ddyrchafu’n Rhingyll. Ym mis Awst 1918, cafwyd cyfres o ymosodiadau milwrol cydlynol gan y cynghreiriaid ar Ffrynt y Gorllewin. Roedd y cyfnod hwn, a alwyd yn ‘Ymosodiad Can Diwrnod’, yn nodi cam olaf y gwrthdaro yn erbyn Byddin yr Almaen, oedd yn gwanhau. Ni ddaeth y fuddugoliaeth heb bris, gyda’r Cynghreiriaid yn dioddef dros filiwn o golledion, a’r Almaenwyr dros 1.1 miliwn. Ar Hydref 20fed, 1918, cofnododd y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig 42 o golledion. Cofnodir bod Sydney wedi’i ladd mewn brwydr, yn 29 oed, yn Charlton J. Chedzoy, Fflandrys, prin 3 wythnos cyn i’r rhyfel ddod i ben. Mae wedi’i goffáu ar Gofeb Vis-en-Artois, Pas de Calais, Ffrainc. Enwir ei fam Sarah ar gofnodion ei bensiwn rhyfel ac fel ysgutor ei ewyllys. Yng nghyfrifiad 1921, mae Sarah yn weddw, yn dal i fyw yn Bryn. Arhosodd rhai o’i frodyr a’i chwiorydd yn Bryn ac aeth ei frawd iau Edgar ymlaen i enwi ei fab ar ôl Sidney.

Ganwyd Bertram yn Ashwick, Dulverton, Gwlad yr Haf a bu’n byw yn yr Orsaf Heddlu gyda’i rieni (John Frederick ac Emily) a nifer o’i frodyr a chwiorydd. Roedd ei dad John hefyd yn Gwnstabl Heddlu a byddai Bertram yn dilyn ei dad i yrfa gyda’r heddlu. Priododd â Winifred, merch leol o Wlad yr Haf, ym mis Ebrill 1913 lle nodwyd bod Bertram eisoes yn byw yn Nyffryn Afan, De Cymru. Fe’i cofnodir mewn sawl adroddiad papur newydd lleol yng Nghymru ar y pryd, weithiau fel “PC C REES”, yn delio â glowyr ar streic, digwyddiadau lleol yn Nhon-mawr a Phontrhydyfen a dyffryn Afan. Cymerodd y Peirianwyr Brenhinol yn ran flaenllaw yn yr ymladd dwys o amgylch Ypres a welodd hefyd y defnydd cyntaf o nwy ar raddfa fawr gan yr Almaenwyr ddiwedd mis Ebrill 1915. Adroddir bod Bertram wedi’i ladd mewn brwydr yn Fflandrys ar Ebrill 30ain, 1915, yn 30 oed. Mae wedi’i goffáu ar Borth Menin. Adroddodd papur newydd fod Winifred wedi derbyn portread o’i gŵr ar ran y pentref. Aeth ymlaen i fyw ym Mryste, ailbriododd a chafodd fab. *Sylwch fod Bertram wedi’i gofnodi ar ein cofeb fel PC CRYS.

Teulu mawr oedd y teulu Curtis, a oedd yn byw yn Efail Fach o’r 1850au ymlaen. Roedd rhieni David yr hŷn (glӧwr a wedyn ffarmwr) a Mary, yn byw yn Efail Fach ac ar Ffarm Tonygregas ym 1901. Bu David Roger yr unig un o blant y teulu i gael ei eni y tu allan i Bontrhydyfen, yn Onllwyn, er i ochr ei fam o’r teulu yn dod o Gwm Dulais. Tӧwr â gwellt oedd ei dad-cu, Thomas. Un o dri brawd wnaeth ymuno â’r fyddin yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf oedd David Roger. (Gweler Llewellyn Curtis). Priododd David Roger Mary Jane Davies, yr oedd ei theulu yn byw yn Nheras Blaenavon, Tonmawr. Cafodd y cwpl fab, Richard Arthur, a mae Cyfrifiad (Census) 1911 yn eu dangos yn byw yn 9, Teras Blaenavon. Rhannodd y teulu bach gyda chwaer briod Mary, Ester Alice a’i gŵr, John Fisher, a’u mab bach. Mae John Fisher hefyd yn cael ei goffáu ar y Bwrdd. Yn drist iawn, mae’r teulu wedi dioddef cyfanswm o dri cholled: mae’r ddwy chwaer wedi colli eu gwŷr, a mae eu meibion wedi colli tad yn ogystal ag ewythr. Mae papur newyddion yn cofnodi marwolaeth David Roger o lid yr ysgyfaint (pneumonia) ar Fedi 26ain, 1918 yn Salonica yng Ngroeg. Mae’n debygol ei fod yn un o’r nifer mawr o ddioddefwyr a fu farw yn ystod yr epidemig ffliw byd-eang o 1918-1919 (y ‘Spanish Flu’), sydd wedi llad dros 25 miliwn. Fe gladdwyd David Roger ym Mynwent Brydeinig Mialo, Groeg. Ym 1921, fe gofnodir Mary, bellach yn weddw, yn byw gyda’i fab yn 14, Teras Blaenavon, ac yn gweithio fel gofalwraig yn Ysgol Tonmawr.

Cafodd Llewellyn ei eni ym Mhontrhydyfen, yn frawd i David Roger Curtis. Cafodd ei rieni, David (glӧwr a wedyn ffarmwr) a Mary deulu mawr, a wedi byw yn Efail Fach ac ar Ffarm Tonygregas erbyn 1901. Ym 1911, roedd Llewellyn yn byw gyda’i frawd hŷn, Jenkin, a’i deulu mawr yng Nghrynant, Castell Nedd. Mae ei bapurau ardystiad a’i record milwrol yn bod o hyd, ac yn cynnig amrywiaeth o ffeithiau amdano. Ymunodd â’r fyddin ym Medi, 1914 a fe ei ddisgrifir fel 5ʹ6ʺ, yn pwyso 9 stôn, gyda phryd golau, llygaid glas a gwallt brown-golau. Yn Ionawr, 1915, cafodd ddirwy o gyflog pum-diwrnod am fod yn absennol heb ganiatád. Fe gofnodir ei farwolaeth a achoswyd gan anafiadau a gafwyd ar Ebrill 9fed, 1915, yn 22 blwydd oed, yn Ypres, Flanders. Bu’r diwrnod hwn yn arwyddocaol fel y tro cyntaf i’r fyddin Almaeneg lansio ymosodiad mawr gan ddefnyddio nwy gwenwynol. Fe enwir yr ymosodiad yn Ail Frwydr Ypres. Bu ei frawd iau, Thomas, yr unig frawd o’r tri dyn i oroesi’r Rhyfel Byd Cynraf. Ym 1921, fe gofnodir Thomas a’i wraig newydd, Gladys’ yn byw ym Mrynderi, Efail Fach, gyda’i rieni, David a Mary.

Ganwyd Eli ym Mhen-rhiw-fer, Tonyrefail, yn fab i Daniel (glöwr) ac Elizabeth. Roedd gan y teulu nifer o blant ac roeddent yn byw ym Mhen-rhiw-fer drwy gydol plentyndod Eli. Priododd â’i wraig Elizabeth Ann (o Lantrisant) tua 1904 ac erbyn 1911, roedd y cwpl yn byw yn 39 Mill St, Cwmfelin, ger Maesteg. Roedd yn gweithio fel glöwr. Dengys eu cofnod cyfrifiad eu bod eisoes wedi colli plentyn erbyn hyn. Mae papurau ardystio Eli wedi goroesi, ond maent yn codi ychydig o gwestiynau ynghylch sut yr ymddengys i’r cwpl briodi yn Wigan. Maent yn dangos iddo ymuno â’r fyddin ddechrau mis Medi 1914, brin 6 wythnos wedi i’r rhyfel ddechrau. Disgrifir ef fel un oedd yn pwyso 11 stôn a 3 pwys, yn 5’ 5”, gyda gwallt brown, llygaid glas a chroen glân. Erbyn mis Ionawr 1916, roedd Eli wedi trosglwyddo i gwmnïau Twnelu’r Peirianwyr Brenhinol a oedd wedi’u ffurfio i gloddio twneli ymosodol o dan linellau’r gelyn. Roedd Byddin Prydain yn gyflym i recriwtio dynion medrus, fodd bynnag, roedd cyfradd marwolaethau uchel ymhlith y grŵp hwn o ddynion a oedd yn aml yn gweithio dan olau cannwyll mewn amodau oer a chyfyng. Adroddir ei fod wedi marw o’i glwyfau ar 21 Mai 1916, yn 35 oed. Mae wedi’i gladdu ym Mynwent Gymunedol Noeux-Les-Mines, Pas de Calais, Ffrainc. Mae ei bapurau milwrol yn nodi bod Elizabeth Ann yn byw yn 13 Station Tce, Bryn, a phryd y derbyniodd fedalau rhyfel ei diweddar ŵr. Dengys cyfrifiad 1921 ei bod hi’n dal i fyw yn y cyfeiriad hwn, a bod eu mab Daniel yn gweithio, yn 16 oed, fel gwas drws mewn pwll glo.

Ganwyd James yng Nghwmafan, yn fab i Sarah a Samuel (Llafurwr), symudodd James a’i frodyr a chwiorydd yn fuan i Bontrhydyfen lle ganed mwy o blant yn y blynyddoedd canlynol. Bu’r teulu’n byw yn Nhŷ Herbert, Pontrhydyfen yn gyntaf ac yna yn 4 Pontycymer, ger y draphont. Ym 1911, roedd James yn gweithio fel Glöwr, gan gynnal ei fam weddw a’i ddwy chwaer a oedd yn gweithio fel gweithwyr tun. Priododd ag Elizabeth Rees yn Felinfoel, Llanelli, ond nid ydym yn gwybod sut y cyfarfu’r cwpl. Ymunodd â’r fyddin ym 1915, gan ymuno ag uned feddygol y Morfilwyr Brenhinol. Dyfarnwyd y Fedal Filwrol iddo yn Ancre ac adroddir yn y London Gazette ym mis Chwefror 1917 ei fod wedi “dangos dewrder ac egni mawr wrth symud cleifion o safle a oedd wedi’i fomio’n drwm i un o ddiogelwch mawr.” (gweler y copi). Mae’r cofnod hwn yn disgrifio’n union pryd y bu farw James ar 20 Tachwedd 1920, yn 32 oed, prin 11 diwrnod ar ôl i’r rhyfel ddod i ben. Mae’n bosibl mai James oedd un o nifer o ddioddefwyr y ffliw, neu Bandemig y Ffliw ‘Sbaenaidd’ ym 1918, a aeth ymlaen i hawlio miliynau o fywydau. Mae wedi’i gladdu ym Mynwent Filwrol Etaples, Ffrainc. Galluogodd sawl adroddiad papur newydd wedi dilyn ei farwolaeth ni i olrhain James a’i wraig Elizabeth, a aeth i fyw yn 2 Glyncelyn, Felinfoel ym 1921. Bu farw yn 82 oed ac mae wedi’i chladdu gyda’i rhieni yn Felinfoel. Parhaodd nifer o frodyr a chwiorydd James i fyw yn y pentref, gan gynnwys Stryd y Frenhines, Pontrhydyfen.

Cafodd William ei eni ym Mhontrhydyfen, er i’w rieni, plant eraill y teulu a’i dad-cu a mam-gu fyw I ddechrau yng Ngherrigllwyd, cyn i’w rieni (David Francis a Mary) symud i Fryn Mayrig, Efail Fach. Daeth y teulu Davies yn wreiddiol o ardal Llansteffan, Sir Gaerfyrddin, cyn symud i Fryn a wedyn I Bontrhydyfen yn y 1850au. Gweithiodd ei dad fel glӧwr, yn debyg i sawl o’i frodyr ac ewyrthredd. Ar Dachwedd 25ain, 1917, bu ei fataliwn yn ymladd yn y ffosydd llinell flaen ger Le Sars. Roedd yr ardal wedi gweld rhai o’r gwrthdrawiadau mwyaf gwaedlyd ar y Somme. Dioddefodd y bataliwn anafiadau trwm a chafodd William ei ladd y diwrnod hwn – bu’n 21 blwydd oed. Fe gladdwyd ef ym Mynwent Brown Copse, Rouex, Pas de Calais, France. Parhaodd ei dad gweddw i fyw yn yr un cyfeiriad yn Efail Fach a fe welir ei enw yng Nghyfrifiad 1921 a Chofrestr 1939. Mae enw William yn ymddangos hefyd ar fedd ei rieni ym Mynwent Capel Macpelah.

Cafodd Thomas ei eni yng Nghwmbrân a thrigodd yn ardal Llantarnam a Chwmbrân gyda’i rieni, John Fielding ac Elizabeth Murphy a sawl o’u plant eraill. Daeth y Fieldings yn wreiddiol o Cork, Iwerddon. Mae’n debygol bod o leiaf tri brawd Fielding wedi dod i ardal Y Fenni ar ôl Newyn Gwyddelig y 1840au. Bu tad Thomas yn filwr proffesiynol a fe welir ei hanes ar ddiwedd y bywgraffiad hwn. Mae cofnodion Cyfrifiad yn dangos ei fod yn arferol i’r teulu estynedig fyw gyda’i gilydd. Ym 1901 roedd Thomas yn gweithio fel llafurwr ffwrnais dawdd, ac yn byw gyda’i rieni a theulu yn 10, Pritchard Terrace, Llantarnam. Dilynodd Thomas ei dad gan ymrestru â’r South Wales Borderers ym Mawrth, 1904. Symudodd sawl o’i geraint i Bontrhydyfen ac erbyn 1911 roedd ewythr Thomas, William Fielding a’i deulu yn byw yn 1, Queen Street. Roedd ei gefnder, Michael Fielding a’i deulu yn byw yn The Huts, Pontrhydyfen. Nid yw wedi bod yn bosibl cadarnhau bod Thomas ei hun wedi byw yn y pentref, gan fod cofnodion Cyfrifiad ond yn dangos enwau trigolion ar ddyddiad penodol. Erbyn 1911, mae’r Cyfrifiad yn dangos bod Thomas wedi derbyn ‘posting’ i Bretoria, De Affrica. Ar gychwyn y rhyfel, aeth y Bataliwn 1af gan reilffordd i Southampton, a wedi cyrraedd Le Havre ar Awst 13eg, 1914. Ei fedydd tân cyntaf oedd Brwydr yr Aisne. Cafodd y bataliwn ei leoli ger pentref Vendresse rhwng Rhagfyr 18fed a’r 20fed, a wedi dioddef mwy o adnafiadau yn ystod y frwydr hon wrth pentref cyfagos, Chivy, ar Ragfyr 26ain. Fe nodir y frwydr hon fel y trawsfudiad o ryfel symudol at ryfel y ffosydd statig a fyddai’n diffinio’r ‘Western Front’ am flynyddoedd. Cofnodir marwolaeth Thomas wrth ymladd ar Fedi 26fed, 1914. Bu’n 29 blwydd oed. Ni chafodd ei gorff ei adeunill, ond mae’n cael ei goffáu ar gofeb La Ferté-sous-Jouarre, Seine-et-Maine, France. Parhaodd y teulu Fielding i fyw ym Mhontrhydyfen, a pharhaodd rhieni Thomass i fyw yn ardal Llantarnam ar ôl y rhyfel.

Fe gofnodir bywyd John yn dda iawn. Mab rhieni Catholig Gwyddelig yn Y Fenni, Sir Fynwy, rhoddodd y cyfenw ffug ‘Williams’ pan ymunodd â’r fyddin – nid yw yn hysbys yn union pam. Bu yn 21 blwydd oed pan gafodd ei anfon i Dde Affrica yn ystod y Rhyfel Eingl-Zulu, yn aelod o 2nd Battalion, 24th Regiment of Foot (Hwyrach y South Wales Borderers). Ar Ionawr 22ain – 23ain, 1879, bu John yn Rorke’s Drift, pan gyda Henry Hook symudodd sawl claf o’r ysbyty. Derbyniodd y Victoria Cross am ei weithredoedd. Atodiad i’r London Gazette, Mai 2il, 1879., Rhif 24717, Tudalennau 3177-3178 His citation reads: “Private John Williams was posted with Private Joseph Williams, and Private William Horrigan, 1st Battalion 24th Regiment, in a distant room of the hospital, which they held for more than an hour, so long as they had a round of ammunition left: as communication was for the time cut off, the Zulus were enabled to advance and burst open the door; they dragged out Private Joseph Williams and two of the patients, and assegaied them. Whilst the Zulus were occupied with the slaughter of these men a lull took place, during which Private John Williams, who, with two patients, were the only men now left alive in this ward, succeeded in knocking a hole in the partition, and in taking the two patients into the next ward, where he found Private Hook. These two men together, one man working whilst the other fought and held the enemy at bay with his bayonet, broke through three more partitions, and were thus enabled to bring eight patients through a small window into the inner line of defence. and two other men held a hospital room from attackers.” John had a full military funeral in 1932 which can be seen in Pathe news reel on YouTube.Many people from Pontrhydyfen will be familiar with the film Zulu, which depicts ‘cinematic representation’ of events at Rorke’s Drift. By co-incidence, it stars two of Pontrhydyfen-born celebrities, Ivor Emmanuel and the voice of Richard Burton in the film.

Cafodd John ei eni ym Mhontcymer, Cwm Garw, a thrigodd gyda’i rieni (Noah ac Elizabeth) a sawl eraillo’u plant. Priododd Ester Alice Davies, a oedd yn byw yn Nheras Blaenavon, Tonmawr o gwmpas 1908. Roedd gan Ester chwaer, Mary Jane, gwraig David Roger Curtis (sydd hefyd yn cael ei gofio ar y Gofeb). Ym 1911, roedd y ddwy chwaer yn byw gyda’i gilydd gyda’u gwŷr a’u plant yn 9, Teras Blaenavon. Fe gofnodir John yn gweithio fel Torrwr Glo Tanddaearol. Mae ei bapurau ardystiad yn bod o hyd: ymrestrodd â’r fyddin ar Awst 20fed, 1914 – 16 diwrnod ar ôl i Prydain ymuno â’r Rhyfel Byd Cyntaf, a chafodd ei ‘posting’ ar Fedi 9fed. Fe ddisgrifir ef fel 5ʹ 8ʺ, yn pwyso 11 stôn 11 pwys, gyda phryd golau, gwallt brown a llygaid glas. Erbyn hyn roedd ganddo ddau fab, David John (Ganwyd 1909) a Richard Arthur (Ganwyd 1912), a roedd y teulu yn byw yn 5, Upper Fforchdwm, Pontrhydyfen. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf bu’r Eidal yn gynghreiriad (ally), ac yn Nhachwedd 1917 roeddent wedi dioddef gorchfygiadau trwm ar ôl Brwydr Caporetto. Ail-drefnwyd y Royal Garrison Artillery er mwyn atgyfnerthu’r milwyr Eidaleg yn y theatr rhyfel llai-hysbys yma. Mae recordiau yn dangos bod John wedi cael ei ladd wrth ymladd yn 32 blwydd oed ar Ionawr 1af, 1918 a bod ei fedd ym Mynwent Brydeinig Giavera, Arcade, yr Eidal.. Erbyn 1921 roedd Alice wedi ail-briodi a roedd yn byw gyda’i meibion a’I llysblant yn 5, Teras Blaenavon.

Ganwyd John yn Braunton, Dyfnaint, ac roedd yn byw gyda’i dad Robert (llafurwr fferm), ei fam, Eliza a’i frodyr a chwiorydd. Erbyn Awst 1902, mae wedi’i gofnodi fel glöwr platiau, yn byw yn Level Crossing, Llanilltud Castell-nedd pan briododd ag Elizabeth Barnes. Erbyn 1911, roedd y cwpl yn byw yn 1 Blaenafon Tce, Ton-mawr gyda nifer o blant. Erbyn hyn, cofnodwyd John fel glöwr, torrwr. Lladdwyd ef mewn brwydr ym Mrwydr Beaumetz, Fflandrys, ar Fawrth 21ain 1918, yn 34 oed. Mae cofnod catrawd o ymladd y diwrnod hwnnw sy’n nodi bod “y gelyn wedi ymosod o dan farglawdd trwm o 5:00am.” Lladdwyd nifer o ddynion y diwrnod hwnnw, a chofnodwyd hyd yn oed ragor fel rhai ar goll (gweler y llun am y cyfrif llawn). Noda adroddiad papur newydd am ei farwolaeth ei fod wedi gadael gwraig a saith o blant. Mae wedi’i gladdu ym Mynwent Croesffordd Beaumetz, Beaumetz-Les-Cambrai, Ffrainc. Erbyn 1921, roedd Elizabeth wedi ailbriodi ac yn byw yng Ngorsaf Heddlu Pontrhydyfen gyda’i phlant iau a’i llysblant. Roedd eu mab hynaf John erbyn hyn wedi priodi ac yn byw gyda theulu ifanc yng Nghlun, tra bo’u merch Florence yn gweithio ac yn byw fel morwyn yng Ngorsaf Heddlu Pontrhydyfen.

Ganwyd ym Mynydd Cynffig ym 1890, mab Hugh (dyn Rholer Haearn) a Margaret Leyshon. Daeth David o deulu mawr gyda nifer o frodyr a chwiorydd hŷn. Roedd brawd hŷn, Hugh Leyshon Hopkins, ei wraig Eleanor a’i deulu yn byw yn 2 Station Road, Pontrhydyfen yng Nghyfrifiad 1911. Roedd aelodau eraill o’r teulu yn byw yng Nghymer ar yr adeg hon gan gynnwys rhieni David a oedd yn byw yn Sunnyside, Cymer. Fodd bynnag, nid oedd David yn y naill gyfeiriad na’r llall ar noson y cyfrifiad. Priododd ym 1913 â Margaret Jane Jenkins*, a oedd yn byw yn 3 Horseshoe Cott, Lewis Street, Pontrhydyfen. Nid oes gennym unrhyw wybodaeth am wasanaeth milwrol David, pryd na ble y cafodd ei anafiadau, ond mae wedi’i gofnodi fel un a fu farw o’i glwyfau yn Ysbyty Milwrol Brenhinol Victoria, Netley, Hampshire ar 17 Tachwedd 1915 yn 25 oed. Mae wedi’i gladdu ym Mynwent Macpelah. Mae Margaret wedi’i chofnodi fel perthynas agosaf David ac ar ei gofnodion pensiwn rhyfel. Erbyn 1921, roedd ei frawd Hugh a’i deulu yn dal i fyw yn Station Terrace. Roedd Margaret hefyd yn byw yn yr un stryd â’i brawd iau. *NODYN: Bu farw brawd iau Margaret, James, y flwyddyn ganlynol (1916) ac mae hefyd yn cael ei goffáu ar y gofeb.

Ganwyd James ym Mhontrhydyfen, yn fab i William (glöwr) a Mary Jane. Ym 1911, roedd y teulu mawr yn byw yn Horseshoe Tce (Lewis St) ac roeddent yn gymdogion drws nesaf i deulu Thomas (gweler Morgan Thomas). Gweithiodd James fel Glöwr (Torrwr). Ar Orffennaf 1af 1916, dechreuodd Brwydr y Somme, y frwydr fwyaf yn y Rhyfel Byd Cyntaf, gyda Brwydr Albert wrth i luoedd Prydain gipio Gommecourt, Mountauban a Mametz. Roedd yn un o’r dyddiau mwyaf gwaedlyd mewn hanes gyda dros 57,000 o anafiadau Prydeinig a 19,240 wedi’u lladd. Rhestrir James fel un a laddwyd mewn brwydr yn Fflandrys ar 6ed Gorffennaf 1916 pan gollodd 9,850 o ddynion eu bywydau ar y diwrnod hwn. Roedd James yn 24 oed. Mae wedi’i goffáu ar Gofeb Thiepval, Ffrainc. Parhaodd ei deulu i fyw yn Lewis Street ar ôl y rhyfel, mae ei dad William wedi’i gofnodi fel gweithiwr ym Mhwll Glo Merthyr Llanilltud, Ton-mawr ond roedd allan o waith oherwydd yr anghydfod diwydiannol parhaus. Roedd ei chwaer iau Sarah Jane yn gweithio fel clerc nwyddau i Gwmni Rheilffordd Bae Rhondda ac Abertawe. *NODYN: Priododd chwaer hynaf James, Margaret Jane, â David Morgan Hopkins ym 1913. Ymunodd â’r South Wales Borderers a bu farw o’i glwyfau ym 1915. Mae hefyd yn cael ei goffáu ar y gofeb.

Cafodd Daniel ei eni yn Nhonmawr, gyda’i rieni, David (Pontrhydyfen) a Mary (Tonmawr), hefyd yn dod o’r ardal. Ym1911 roedd David yn byw gyda’i deulu mawr yn 5, Abergwenffrwd Row, Tonmawr: roedd ganddo saith brawd a thair chwaer. Bu’r holl oedolion gwrywaidd yn gweithio fel glowyr. Ymrestrodd Daniel ym 1915 a mae ei bapurau milwrol yn dangos roedd y teulu yn byw yn 5, Chapel Row, Tonmawr. Mae rhan o’i ardystiad yn yn bod o hyd ac yn dangos ei fod wedi derbyn dirwy o gyflog tridiau am fod ar barêd gyda dryll budr yn fuan ar ôl iddo ymrestru, ac eto am ddychwelyd yn hwyr o wyliau. Erbyn Rhagfyr 1915, glaniodd ei fataliwn yn Ffrainc ac erbyn mis Ebrill buon nhw yn Laventie, ardal a welodd ymladd trwm. Oherwydd lefel uchel o ddŵr yn y tir, diogelwyd hen amddiffynfeydd gyda gwifren bigog. Mae sawl cerdd ac eitemau celf sydd yn darlunio rhyfela yn yr ardal i’w gweld mewn casgliadau yr Imperial War Museum. Erbyn Mehefin, bu bataliwn Daniel yn ffosydd y Western Front, ac ar Fehefin 8fed, 1916, fe wnaethon nhw baratoi i symud i’r ffosydd blaen. Cafodd Daniel ei ladd ar y diwrnod hwn, a fe gladdwyd ef ym Mynwent y Royal Irish Rifles yn Laventie, Pas-de-Calais, France. Roedd rhieni Daniel yn dal i fyw yn yr un cyfeiriad ym 1921, gyda thri o’u meibion ieuaf, tra i sawl o’u plant eraill fyw ym Mhontrhydyfen a Thonmawr. Marwodd tad Daniel, David, ym 1934 .

Cafodd David ei eni yn Llan-Fair-Nant-Gwyn, Sir Benfro, yn fab i John James Jones, llafurwr ffarm, a’i wraig Rachel. Gweithiodd y teulu fel ffermwyr deiliad yn ystod eiblentyndod a fel plentyn bywiodd gyda phlant eraill ei rieni yn ardal St. Dogmaels. Priododd ei wraig Ann Hopkins, a oedd yn wreiddiol o Lanelly, ym 1903. Roedd y teuluHopkins wedi bod yn byw yn Ffochdwm, Tonmawr, cyn 1891. Erbyn 1911, roedd y cwpl ynbyw gyda’u mab a’u tair merch yn 3, Blaenavon Road, Tonmawr, gyda David yn gweithio fel‘Torrwr Glo’. Ar Chwefror 12fed, 1916, symudwyd 7fed Bataliwn yr East Surrey Regiment i Loos, a oeddwedi gweld sawl mis o ymladd yn ystod y flwyddyn gynt. Ni does gennym unrhywwybodaeth am David yr amser yna, ond fe gofnodir ef yn marw o’i anafiadau ar Chwefror22ain, 1916, yn 37 blwydd oed. Fe gladdwyd ef ym Mynwent y Dref, Bethune, Pas-de-Calais, France. Mae ei recordiau milwrol yn dangos ei fod wedi gadael weddw a phedwar o blant ifanc. Erbyn 1921 roedd Ann wedi ail-briodi (John George), a roedd yn byw gyda dau o’i phlant iaua’i llysblant yn Old School Cottage, Tonmawr. Roedd ei dau blentyn hŷn, Archibald ac Elizabeth, yn byw gyda rhieni Ann yn Nhonmawr. Roedd tad David yn dal i weithio ar FfarmHendy, Blaenffos, Sir Benfro, a marwodd ym 1933.

Cafodd Thomas ei eni yn Nhreharris, yn fab i Henry a Rose Hannah Jones. Glӧwr oedd Henry, yn wreiddiol o Ferthyr, tra i Rose ddod o Brierly Hill, Stafford. Symudodd y teulu mawr i Fryn, Port Talbot, ac ym 1911 roeddent yn byw yn 3, Coal Yard, Bryn. Ar y pryd roedd Thomas, a oedd yn 15 blwydd oed, yn gweithio fel cynorthwywr Torrwr Glo. Ymrestrodd yn Aberafan a chyrhaeddodd y gradd o Lance Corporal; ychydig iawn o wybodaeth sydd gennym am ei yrfa filwrol, ond fe wyddom fod 6ed Bataliwn ei gatrawd wedi cael ei anfon i Flanders erbyn 1917, a fe gredir eu bod nhw wedi cymeryd rhan ym Mrwydr Arras fel rhan o’r British Expeditionary Force. Fe gofnodir ei farwolaeth wrth ymladd ar Ebrill 2il, 1917, yn 21 blwydd oed. Fe gladdwyd ef ym Mynwent Prydeinig Tilloy, Tilloy-les-Moufflaines, Pas-de-Calais, Ffrainc. Ym 1921 fe gofnodir ei deulu yn byw yn Varteg Row, Bryn.

Cafodd William ei eni yn aelod o deulu ffermio hysbys iawn ym Mryn. Er bod genddi sawl frawd a chwaer, ei fam, Ester Maddock, a etifeddodd y ffarm deuluol fawr (Ffarm Drysiog) cyn iddi briodi ei dad, John Jones. Roedd y ffarm wedi bod yn eiddo i’r teulu ers sawl genhedlaeth a roedd llawer dros 300 erw ei maint. Fe gofnodir William a’i frodyr yn byw ar y ffarm ym 1911. Ychydig iawn o wybodaeth sydd gennym am yrfa filwrol William oherwydd nid yw yn ymddangos ar y rhestr arferol o gwympedigion rhyfel, nag yng nghofnodion pensiynau rhyfel. Fe gofnodir ef ar safle wê y Royal Welsh Fusiliers a hefyd mewn un adroddiad papur newyddion, yn marw ar Orffennaf 31ain, 1917, oddeutu 22 blwydd oed. Y diwrnod hwnnw fe gofnodir y Royal Welsh Fusiliers fel rhan o 38ain Adran (Cymreig) yn ymosod ar Pilckem Ridge yn ystod dechreuad Brwydr Passchendaele (a’i elwir hefyd ‘Trydydd Brwydr Ypres’). Marwodd y bardd Cymreig Hedd Wyn hefyd yn ystod yr ymosodiad hwn. Gan ddefnyddio’r wybodaeth hon, fe wyddom bod William wedi cael ei gladdu yn y Mynwent Cymreig (Caesar’s Nose), West Vlaanderen, Gwlad y Belg. Parhaodd ei deulu i ffermio eu tir ar ôl y rhyfel, ond ar fesur llai. Page

Ganwyd ym Mhontrhydyfen, mab John a Mary. Roedd y teulu’n byw yn Station Road, gan redeg y siop gigydd a’r King’s Head. Ym 1911, roedd yn dal yn yr ysgol ac yn byw gyda’i deulu. Ymunodd Sidney â’r RAF ar Fai 4ydd 1917. Mae wedi’i gofnodi ar wefan yr Amgueddfa Ryfel Ymerodrol fel myfyriwr meddygol pan ymunodd. Hedfanodd ei sgwadron (y 55fed) deithiau bomio dros yr Almaen. At Awst 13eg 1918, yn ystod cyrch yn targedu Mannheim, cawsant eu dal mewn cwmwl trwchus dros Pfalzburg. Golygai hyn nad oeddent yn gallu cyrraedd eu targed a rhyddhawyd eu bomiau dros faes awyr Bhul yn lle. Wrth ddychwelyd adref ymosodwyd arnynt gan chwe awyren y gelyn. Yn ystod y frwydr a ddilynodd, collwyd awyrennau o’r ddwy ochr gan gynnwys awyren Sidney. Cafodd ei beilot, EP Critchley, ei anafu ond fe oroesodd, ond bu farw Sidney yn y ddamwain. Roedd yn 19 oed. Mae wedi’i gladdu ym Mynwent Filwrol Charmes, Essegney, Ffrainc. Yng nghyfrifiad 1921, mae ei dad wedi’i gofnodi fel tafarnwr trwyddedig yn byw gyda’r teulu yn y Colliers Arms yn Efail-fach. Ym 1928, mae adroddiad papur newydd yn dangos bod ei frawd iau Thomas Morgan Lewis wedi ennill gradd feddygol o Brifysgol Caerdydd gyda rhagoriaeth mewn anatomeg ddynol.

Ganwyd Rees yn Gilfach Goch, ond symudodd yn fuan i Don-mawr gyda’i rieni Henry ac Elizabeth a oedd yn wreiddiol o Sir Fynwy. Ganwyd gweddill brodyr a chwiorydd Rees yn Nhon-mawr yn y blynyddoedd canlynol. Roedd y teulu’n byw yn Ffordd Fforchdwm, ac ym 1911, roedd Rees yn gweithio fel Glöwr Glo, Naddwr. Ym mis Medi 1915, cyhuddwyd ei frawd iau Robert o ‘ddiraddio Gwisg y Brenin’ tra’n feddw. Yn ôl pob golwg, roedd wedi “benthyca” gwisg filwrol i brynu alcohol yn14 oed, a derbyniodd ddirwy o 30 swllt. Adroddwyd yn yr erthygl ei fod yn dweud ei fod “dim ond yn cael ychydig o hwyl”. Cymerodd y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig ran ym Mrwydr y Somme, gan gynnwys Mametz. Ar 3ydd Mehefin 1916, lleolwyd bataliwn Rees yn y ffosydd gyferbyn â Fricourt. Bu farw Rees mewn brwydr yn 21 oed ar y diwrnod hwnnw. Mae wedi’i gladdu ym Mynwent Delville Wood, Longueval, Somme. Ym 1921, roedd y teulu’n byw yn John’s Terrace, Ton-mawr a gellir dod o hyd i’w berthnasau yn byw yn y pentref hyd heddiw.

Ganwyd Josiah yn Amwythig. Mae wedi bod yn anodd bod yn bendant am ei rieni, ei deulu a’i fywyd cynnar, ond credwn ei fod yn gweithio fel glanhawr 17 oed yng ngorsaf GWR Amwythig. Erbyn 1910, mae cofresrau etholiadol yn dangos ei fod yn byw yn 1 Bryn Zion Tce, Bryn gyda’i wraig Katherine Violet a’i ddau o blant. Mae’n gweithio fel Cloddiwr Glo. Erbyn 1911, roedd y teulu’n byw yn 4 Meadow Row, Bryn. Cyn iddo ef ymuno, aeth y cwpl ymlaen i gael trydydd plentyn. O fis Ebrill i fis Mai 1917, roedd yr RHA a’r RFA yn rhan o Frwydr Arras ar Ffrynt y Gorllewin. Ond roedd yn ddrud, dioddefodd y Prydeinwyr 160,000 o anafiadau a Chweched Byddin yr Almaen tua 125,000. Cofnodir bod Josiah wedi marw o’i glwyfau ar Fai 16eg, 1917, yr un diwrnod ag y daeth y frwydr i ben. Mae Josiah wedi’i gladdu ym Mynwent Faubourg D’Amiens, Arras, Pas De Calais, Ffrainc. Erbyn 1921, roedd Katherine yn dal i fyw yn yr un tŷ ond roedd wedi ailbriodi. *Sylwch ar yr amrywiadau sillafu ar gyfenw Josiah (MARSTON / MARSDEN) a’i lythrennau cyntaf ar y gofeb ac ar wefan Comisiwn Beddau Rhyfel y Gymanwlad (CWGC). Rydym wedi cyflwyno ffurflen ddiwygio i’r CWGC yn llwyddiannus ar gyfer ei garreg fedd i newid ei lythrennau cyntaf. Bydd ei garreg fedd yn cael ei hamnewid maes o law.

Cafodd David ei eni ym Mhontrhydyfen a bywiodd gyda’i fam, Jennett, mam-gu Ester a’u teulu estynedig yng Ngherriglwydon, gan symud wedyn am gyfnod i Bridge Row. Roedd y teulu Miles wedi byw ym Mhontrhydyfen ers y 1870au. Mae recordiau yn awgrymu mai unig blentyn Jennett oedd David. Erbyn 1911 roedd ei fam wedi priodi John Henry Roberts, a roedd David yn byw gyda nhw yng Nghwm Ifan Bach, yn gweithio fel Torrwr Glo ym mhwll glo Cynon. Yn wreiddiol ymunodd â’r Welsh regiment, cyn trosglwyddo i’r North Staffs Regiment. Ar Awst 7fed, 1915, glaniodd y 7fed Bataliwn ym Mae Sulva ar ôl iddynt gael eu lleoli ynghynt ar safle glanio Helles, wedi cael eu hanfon yn benodol i Gallipoli, Twrci. Cynllunodd yr Allies gyfres o ymosodiadau i dorri trwy’r llinellau Ottoman a dal gorynys Gallipoli. Fe fuasai gorchfygiad yr Ymerodaeth Ottoman yn rhoi mynediad i borthladdoedd strategol Rwsiaid, yn ogystal â rheolaeth dros Gamlas Suez. Yn anffodus, fe gynllunwyd yr ymgyrch yn wael, a dioddefodd y Prydeinwyr golledigion trwm (fe amcangyfrir 213,000) – y mwyafrif o’r rhain oherwydd saldra a’i achoswyd gan amodau aflan (gwres, heidiau o glêr, llau corf, prinder mawr dŵr ac annigonedd adnoddau). Ymladdodd hefyd milwyr o Awstralia a Seland Newydd yng Ngallipoli. Mae recordiau yn dangos bu David farw o glwyfau ar Awst 23ain, 1915, yn 21 blwydd oed. Fe goffir ef ar Gofeb Rhyfel Helles. Nid yw yn hysbys os cafodd David unrhyw gyswllt gyda, nag os cafodd triniaeth gan Dr. P.T.Warren, meddyg o Donmawr a Bryn a oedd hefyd yng Ngallipoli ac oedd wedi marw y diwrnod cynt. (Cewch ddarllen amdano fe hefyd yn yr arddangosfa hon). Mae methiant ymgyrch Gallipoli wedi gorfodi ciliant milwrol yn gynnar ym 1916, a achosodd effeithiau politicaidd a milwrol ym Mhrydain, gan gynnwys rhai i’r Winston Churchill ifanc. Fe gyhoeddodd marwolaeth David gyda ffoto yn The Herald of Wales a’r Monmouthshire Recorder. Fe restrir ei fam, Jennett, ar ei recordiau pensiwn; erbyn 1921 roedd hi yn weddw ac yn byw gyda’i llysfab yng Nghwm Ifan Bach.

Wrth ymchwilio cefndir William mae wedi bod yn anodd dod o hyd i unrhyw wybodaeth bendant am ei rieni a theulu. Mae ei recordiau milwrol yn datgan ei fod wedi cael ei eni yn Lewes, Sussex a’i fod wedi ymrestru yn Aberafan ym 1914. Mae adroddiad papur newyddion yn dangos bod ganddo gysylltiadau ag ardal Bryn ym 1916, pan dderbyniodd gyflwyniad o dybaco, pib a phwrs. Er hyn, nid oes gennym wybodaeth bellach amdano yn byw nag yn gweithio yn yr ardal. Fe gasglwyd mwyafrif y wybodaeth amdano o adroddiadau papurau newyddion, sydd yn cofnodi William yn cael ei glwyfo ym 1917. Rydym yn meddwl ei fod yn cael ei gofnodi yn priodi ei wraig, Rachel, ym 1917. Dyfarnwyd y Distinguished Service Medal iddo am drefnu acubiaeth 15 dyn a gladdwyd ar ôl bomio mortar, a chafodd ei enwi mewn erthygl yn y London Gazette. Ym Mawrth 1918, fe welwyd rhyfel symudol yn dychwelyd i’r Western Front, ar ôl blynyddoedd o ryfel statig, wrth i’r Almaenwyr lansio ei ymgyrch y Gwanwyn, neu y ‘Kaiserschlacht’ (Brwydr y Kaiser). Taniodd o gwmpas 10,000 gwn dros filiwn o belennau magnel yn ystod pump awr. Ar Fai 10fed, 1918, roedd 5ed bataliwn y South Wales Borderers yn symud ymlaen yn ardal yr Afon Aisne, ger tref Chambrecy, pan gafodd William ei ladd. Bu yn 37 blwydd oed. Fe gladdwyd ef ym Mynwent Prydeinig Chambrecy, Ffrainc. Mae adroddiadau papurau newyddion yn dweud bod Rachel yn byw yn Mary Street, Bedwas, Caerffili adeg ei farwolaeth. Mae un adroddiad yn datgan y gallai William fod yn filwr proffesiynol ynghynt yn Ne Affrica, ond nid yw wedi bod yn bosibl cadarnhau’r hyn. Mae Rhestri Etholiadol a Chyfrifiad 1921 yn dangos bod Rachel wedi parhau i fyw yn yr ardal. Fe goffir William ar gofeb rhyfel Caerffili.

Cafodd Lionel Walter ei eni yn Salisbury, Wiltshire, ond ni wyddom lawer am ei fywyd cynnar. Credir bod ei fam, Henrietta, wedi marw pan roedd ef yn ifanc iawn a bod ei dad, John (gwneuthurwr oriorau) wedi marw ychydig o flynyddoedd wedyn. Yn ystod y blynyddoedd dilynol mae recordiau cyfrifiadau yn dangos bod Lionel Walter wedi symud yn aml yn Ne Cymru, gan fyw fel lletywr mewn sawl gyfeiriad, ac yn gweithio i ddechrau fel llafurwr a wedyn mewn swyddi tanddaearol. Ym 1904 fe briododd Margaret Jane Harris a chawson nhw fab, David. Nid yw’r cwpl yn ymddangos i fyw gyda’i gilydd yng Nghyfrifiad 1911: mae Lionel Walter yn byw yn Bridge Street, Kenfig Hill, tra i Margaret a’u mab fyw gyda’i brawd hi yn Nhrecynon, Aberdâr. Ym 1915, fe gofnodir Lionel Walter yn priodi Mary Lily Fitzpatrick yng Nghastell Nedd ar ôl genedigaeth eu mab, Francis, ym 1914. Ym 1915, mae un cofnod papur newyddion yn cadarhau bod ‘Sapper W. Oliver, y Royal Engineers’ wedi derbyn cyflwyniad o sawl eitem, gan gynnwys tybaco. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, lleolwyd y Royal Monmouth Engineers yn bennaf ar y Western Front, lle cwblhaon nhw dasgau hanfodol fel adeiladu rheilffyrdd, pontydd a ffyrdd er mwyn sicrhau i’r seilwaith angenrheidiol aros yn weithredol. Ni does gennym wybodaeth am Lionel Walter, nag am ei uned ar y diwrnod y bu farw (Chwefror 13eg, 1917), ond fe wyddom fod cyrch Almaeneg ar luoedd Prydeinig yng Nghwm Ancre wedi achosi 382 o anafiadau Prydeinig yr amser yna. Fe gladdwyd Lionel Walter yn Estyniad Mynwent Sever, Rouen, Ffrainc. Bu yn 34 blwydd oed. Yng Nghyfrifiad a Chofrestr Lloegr a Chymru 1921 fe gofnodir dwy wraig Lionel Walter fel gweddwon, ac yn byw gyda’u meibion a theuluoedd estynedig yn Abercynon a Stryd Bryngurnos, Bryn.

Cafodd James ei eni yn Nhonmawr ym 1882, yn fab i Edward (glӧwr) a Mary. Er i’w rieni ddod o Gastell Nedd a Baglan y naill y llall, am gyfnod byr yn ystod 1861 bywiodd y teulu yn Aberdâr cyn symud i Donmawr – i ddechrau i Tonmawr Row a wedyn i Tonmawr Cottages. Ym 1906 priododd James Maria Lewis, yr oedd ei theulu hi hefyd yn dod o Donmawr. Bu farw tad James, Edward, ym 1908 a mae ei ewyllys yn dangos ei fod yn dafarnwr y Railway Inn, Tonmawr. Ym 1911, fe gofnodi’r teulu ifanc yn byw ym Marborough House, Tonmawr, gyda’u dau mab ifanc. Yn ystod y blynyddoedd dilynol cawsant drydydd mab. Roedd bateri trwm y Royal Garrison Artillery (RGA) yn uned y Fyddin Brydeinig oedd wedi ei ddarparu â gynnau trigain pwys a’u defnyddwyd ar gyfer bomio parhaus. Mae recordiau milwrol James yn cofnodi ei flwyddyn geni fel 1879, yn dair blynedd ynghynt nag ei flwyddyn geni wirioneddol (1882). Ar Fedi 15fed, 1918, bu bateri James ar y Western Front, yn ystod cyfnod terfynol yr Rhyfel Byd Cyntaf. Fe cofnodir ei farwolaeth wrth ymladd ar y diwrnod hwn, yn 39 blwydd oed (er iddo fodd mewn girionedd yn 36), a fe gladdwyd ef ym Mynwent Queant Road, Buissy, Ffrainc. Erbyn 1921, bu Emily a’u meibion yn byw yn 4, Chapel Road, Tonmawr.

Cafodd John ei eni a thyfodd yn ardal Aston, Birmingham, a bywiodd gyda’i fam, Elizabeth, a’i dad, Francis (gweithiwr haearn), a’u plant eraill. Ym 1901, yn 15 blwydd oed, roedd yn gweithio fel Gweithiwr Tyllu Haearn. Priododd ei wraig, Maud Stubbs, ym Mirmingham ym 1908; yn fuan ar ôl hyn, symudodd y cwpl i Fryn ac erbyn 1910 cafodd eu merch, Winifred, ei geni, gyda John yn gweithio fel Dyn Bwyler yn Bryn Navigation Colliery. Y flwyddyn hon, adroddodd papur newyddion fod John wedi derbyn dirwy am beidio cadw lefelau dŵr digonol yn y bwyleri. Ym 1911 mae’r Cyfrifiad yn dangos y teulu ifanc yn byw yn 7, Station Terrace, Bryn. Ymrestrodd John yn Aberafan, a hwyliodd ei fataliwn o Avonmouth ar Fehefin 15fed, 1915, gan lanio yng Nghilan ANZAC ar Awst 5ed; derbyniodd y lleoliad ei enw oherwydd y nifer mawr o luoedd o Awstralia a Seland Newydd a glaniodd ac ymladdodd yn yr ardal. Ar fore Awst 8fed, gyda chefnogaeth yr 8fed Welch Regiment, bu’r Bataliwn Wellington yn arwain ymosodiad newydd ar Chunuk Bair ar ôl bomio magnelau a thanio dryllau peiriannol trwm sydd wedi dechrau am 03:30. Dechreuodd y Wellingtons i geisio cadarnhau eu safleoedd; y tu ôl iddynt, dioddefodd y Welch Regiment llawer mwy gan wrth gyrraedd y copa roeddent yn agored i effeithiau marwol tanio ‘enfilade’ – sef tanio gynnau ar hyd llinell o un pen i’r llall. Cofnodir John yn marw wrth ymladd (tybiedig) ar y diwrnod hwnnw. Bu yn 30 blwydd oed. Ni chafodd ei gorff erioed ei adennill, ond fe goffir ef ar Gofeb Helle, Gallipoli, Twrci. Fe yw’r dyn cyntaf ar y gofeb hon a gafodd ei ladd yng Ngallipoli yn Awst 1915. Erbyn 1921 roedd Maud wedi dychwelyd i Firmingham gyda’u merched, Winifred a Sylvia, a oedd wedi cael eu geni ym Mryn. Parhaodd y teulu i fyw gyda’i gilydd a mae Cofrestr Lloegr a Chymru 1939 yn eu dangos yn byw yn yr un cyfeiriad, 12, Eldon Terrace, Sparkbrook.

Cafodd Arthur ei eni yn Llantwit, Castell Nedd. Daeth ei rieni, Samuel a Harriet, yn wreiddiol o Ubley, yn ymyl Bath, Gwlad-yr-Haf. Roeddent wedi dechrau teulu yn barod cyn symud i Lantwit. Yn wreiddiol, gweithiodd Samuel fel ffarmwr deiliad yn ardal Cimla, gan fyw yng Nghefn Saeson Fawr a Chaebryn. Yng Nghyfrifiad 1911, roedd y teulu yn byw ar Ffarm Tynywaun (y bythynnod yn agos at y Level Crossing). Gweithiodd Arthur a sawl o blant eraill y teulu ar y ffarm dros y blynyddoedd. Ni wyddom pryd ymrestrodd Arthur, ond fe wyddom fod y 7fed Bataliwn wedi cymeryd rhan ym Mrwydr Langemarck ar Awst 16eg, 1917. Ail Frwydr Ypres oedd y brwydr hwn. Bu ymladd ffyrnig a dioddefodd bataliwn Arthur golledigion trwm, gan ddioddef llawer o farwoliaethau oherwydd bomio trwm ac ymosodiadau nwy gan yr Almaenwyr. Fe gofnodir Arthur yn marw wrth ymladd y dirwnod hwn, yn 28 blwydd oed. Mae llawer o ddynion y bataliwn heb fedd hysbys; fe gofnodir enw Arthur ar Gofeb Tyne Cot, Gwlad Belg. Parhaodd ei deulu i fyw yn yr un ardal, ac erbyn 1921 roedd ei dad wedi ymddeol, gyda fe a’i wraig yn byw gyda’u plant ieuengaf yn 3, Woodland Road, Castell Nedd. D.S. Rydym wedi anfon ffurflen newidiadau i’r Commonwealth Graves Commision oherwydd camgymeriadau copïon yn enw Arthur (‘Archer’) James Stevens (‘Stephens’) ac yn disgwyl ymateb. Ni wyddom pryd ymrestrodd Arthur, ond fe wyddom fod y 7fed Bataliwn wedi cymeryd rhan ym Mrwydr Langemarck ar Awst 16eg, 1917. Ail Frwydr Ypres oedd y brwydr hwn. Bu ymladd ffyrnig a dioddefodd bataliwn Arthur golledigion trwm, gan ddioddef llawer o farwoliaethau oherwydd bomio trwm ac ymosodiadau nwy gan yr Almaenwyr. Fe gofnodir Arthur yn marw wrth ymladd y dirwnod hwn, yn 28 blwydd oed. Mae llawer o ddynion y bataliwn heb fedd hysbys; fe gofnodir enw Arthur ar Gofeb Tyne Cot, Gwlad Belg. Parhaodd ei deulu i fyw yn yr un ardal, ac erbyn 1921 roedd ei dad wedi ymddeol, gyda fe a’i wraig yn byw gyda’u plant ieuengaf yn 3, Woodland Road, Castell Nedd. D.S. Rydym wedi anfon ffurflen newidiadau i’r Commonwealth Graves Commision oherwydd camgymeriadau copïon yn enw Arthur (‘Archer’) James Stevens (‘Stephens’) ac yn disgwyl ymateb. Page 39

Ganwyd Morgan ym Mhontrhydyfen, yn fab i Thomas a Mary. Roedd y teulu mawr yn byw yn Efail-fach i ddechrau cyn symud i 3 Horseshoe Cottage, Stryd Lewis. Gweithiodd ei dad fel glöwr i ddechrau cyn dod yn Asiant Yswiriant. Yng Nghyfrifiad 1911, nid yw Morgan wedi’i gofnodi ar aelwyd y teulu. Gweithiai ei chwaer Mary Hannah fel athrawes ysgol i’r cyngor. Ym mis Mawrth 1918, mae sawl adroddiad papur newydd lleol yn nodi fod Morgan wedi’i anafu a’i drin yn Ysbyty Rhyfel Sgeti. Er gwaethaf chwilio, nid oes gennym unrhyw wybodaeth bellach am ei wasanaeth milwrol. Cofnodwyd yn ddiweddarach iddo farw yn Ysbyty Rhyfel yr Eglwys Newydd (Milwrol), Caerdydd o glwyfau a dderbyniodd yn ystod y gwrthdaro ar ôl i’r rhyfel ddod i ben ar 26 Gorffennaf 1919. Mae Morgan wedi’i gladdu ym Mynwent Jerwsalem ym Mhontrhydyfen ochr yn ochr â’i rieni a’i frawd William. Mae ei garreg fedd yn nodi iddo gael ei anafu ar Ebrill 23ain, 1917. Ni allwn fod yn siŵr ble y cafodd ei anafiadau ond ar y pryd roedd rhai o luoedd Cyffinwyr y De yn rhan o Frwydr Arras. Ar ôl ei farwolaeth, gweithredodd ei frawd Daniel Griffith Thomas fel ysgutor ei ewyllys. Parhaodd llawer o’r brodyr a chwiorydd i fyw ym Mhontrhydyfen ac Oakwood ar ôl y rhyfel. Aeth ei frawd David hefyd i’r proffesiwn addysgu.

Ganwyd Peyton yn Nulyn, mab hynaf Isaac Peyton Warren a Hannah. Erbyn 1901, roedd y teulu’n byw yn Kilcorkey, Galway, yn Anglicaniaid, ac yn cyflogi dau was. Efallai bod Isaac wedi chwarae Rygbi’r Undeb dros Iwerddon ym 1883 ac yn ddiweddarach wedi gweithio ym Mragdy Guinness yn Nulyn; arhosodd y teulu’n gymharol gyfoethog. Hyfforddodd Peyton fel meddyg, gan ddod yn aelod o Goleg Brenhinol Meddygon Iwerddon (1904) a Llawfeddygon (1909). Bu’n byw yn ‘nhŷ’r Meddygon’ yn Nhon-mawr am sawl blwyddyn ac mae wedi’i gofnodi ar gyfrifiad 1911 fel Meddyg Glowyr. Roedd ar y gofrestr etholiadol yn Nhon-mawr tan 1913. Mae sawl adroddiad papur newydd yn dangos bod Peyton wedi cymryd rhan mewn digwyddiadau cymunedol a chwaraeon a hefyd wedi defnyddio ei sgiliau meddyg mewn sawl digwyddiad lleol, gan gynnwys mynd i gynorthwyo trigolion lleol a anafwyd (gweler ei ran mewn ymdrechion i adfywio glöwr o Bontrhydyfen a foddwyd). Yn ddiweddarach symudodd i’r Bryn gerllaw ac mae wedi’i gofnodi fel y swyddog meddygol lleol a’r brechliniwr cyhoeddus, gan gymryd rhan eto mewn sawl clwb cymunedol. Mae’r London Gazette yn adrodd fod ganddo rheng Lefftenant ar 9 Mehefin 1913. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, gwasanaethodd gyda’r Ambiwlans Maes Cymreig 1af, 2il a 3ydd, rhan o’r RAMC, gyda’r 53ain (Adran Gymreig) yng Ngallipoli. Glaniasant ym Mae Sulva ddechrau mis Awst 1915. Ar Awst 14eg, roedd ymosodiad trychinebus Bae Sulva ar y gweill gyda’r Gorchymyn Prydeinig yn adrodd am ddiffygion difrifol mewn magnelau a chyflenwadau. Mae sawl adroddiad o sut y lladdwyd Peyton, o fewn ychydig wythnosau i gyrraedd. Dywedir iddo farw ar Awst 14eg, o glwyfau a gafodd pan ffrwydrodd bom mewn gorsaf wisgo. Roedd yn 27 oed. Mae’n un o dri dyn sy’n cael eu coffáu ar y gofeb hon. Datgelwyd ffenestr wydr lliw gan bobl y Bryn, a gysegrwyd i Peyton, yn Eglwys Bryn ym 1918. Ymddengys i’r teulu adael Iwerddon ar ôl Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon. Ar ddiwedd y 1920au cofnodwyd bod ei frawd Robert yn byw ym Mayfair, Llundain ac aeth ymlaen i wasanaethu fel Capten yng Nghorfflu Gwasanaeth y Fyddin Frenhinol, gan wasanaethu am gyfnod yn Bombay. Symudodd ei dad i Epsom, Surrey rywbryd yn y 1930au.

Ganwyd Wilfred ym Mhontnewydd, Sir Fynwy ynghyd â’i frodyr a’i chwiorydd niferus. Daeth ei rieni, William, gosodwr blociau (o dan ddaear) ac Elizabeth â’r teulu mawr i’r pentref a daethant i fyw yn Ardwyn, Twyn Pandy, Pontrhydyfen. Yng nghyfrifiad 1911, mae Wilfred yn byw gyda’i naw brawd a chwaer yn y cyfeiriad hwn ac mae wedi’i gofnodi fel Gyrrwr Injan Cludo Nwyddau, Tanddaearol. Digwyddodd Brwydr Loos o 25 Medi i 8 Hydref 1915 ar y Ffrynt Orllewinol, Ffrainc. Hwn oedd ymosodiad mwyaf Prydain ym 1915 a’r tro cyntaf i’r Prydeinwyr ddefnyddio nwy gwenwynig. Cafodd llawer o’r 8fed Bataliwn ei ddileu ym mis Medi 1915 gyda 21 wedi’u hanafu ymhlith rhengoedd swyddogion a 580 o blith y rhengoedd cyffredin. Cofnodir bod Wilfred wedi marw yn Loos ar 5 Hydref 1915 yn 23 oed. Mae wedi’i gladdu ym Mynwent St. Sever, Rouen, Ffrainc. Dioddefodd Byddin Prydain dros 50,000 o golledion, a thros 20,000 o filwyr Prydain a’r Gymanwlad a syrthiodd yn y frwydr ac nad oes ganddynt fedd hysbys. Roedd mab Rudyard Kipling, Jack, yn un ohonynt. Fe’u cofir ar Gofeb Loos. Priodolwyd tua 26,000 o’r colledion Almaenig ar yr adeg hon i Frwydr Loos. Gorfododd methiannau’r frwydr ymddiswyddiad y Cadlywydd Syr John French. Enwir tad Wilfred, William, ar ei gofnodion milwrol. Roedd y teulu’n dal i fyw yn Twyn Pandy ym 1921, ond erbyn 1926, mae’r rholiau etholiadol yn dangos bod Eliza yn weddw ac yn byw yn 12 Twyn Pandy (Ardwyn) gyda’i phlant.

Cofrestrwyd genedigaeth Lewis Daniel Davies yng Nghastell Nedd ym 1918, ond ychydig iawn o wybodaeth amdano sydd gennym, ac eithrio am y ffaith mai Mary oedd enw ei fam. Mae cofnod y Commonwealth War Graves yn mynegi mai nai Mr. Bryn Davies o Fryn oedd ef. Mae ei gofnodion milwrol yn dangos fod ef wedi marw yn 24 blwydd oed ar Mehefin 28ain, 1942. Ar y pryd roedd ei gatrawd yng Ngogledd Affrica a fe goffeir ef ar Gofadail Alamein yn yr Aifft, lle cofnodir bron dueddeg mil o enwau. Cymerodd brwydrau El Alamein a Tobruk lle yn fuan ar ôl Mehefin 21ain, yn erbyn rhanbarthau Panzer Rommel, gyda Tobruk yn syrthio ond ar ôl i’r Gurkhas derbyn yr orchymyn i ‘sefyll i lawr’. Cafodd dros 35,000 o filwyr yr Allies eu dal yn Tobruk. Mae cofnodion dyddiadur cyfoesol yn disgrifio’r amodau caled yr oedd y milwyr yn eu dioddef tra yn ymladd, yn aml gyda phrinder dŵr, darpariaeth ac adnoddau saethu, a gyda phresenoldeb cyson clêr tywod. Nid oes gwybodaeth bellach gennym am Lewis nag am ei deulu.

Ganwyd Rees yn y Bryn. Ym 1921, roedd yn byw yn Meadow Row, Bryn gyda’i rieni Thomas David Howells (Glöwr) a Gwenllian (née Roblin) yn ogystal â’i ddau frawd a chwaer. Roedd brawd Gwenllian, Thomas Roblin, hefyd yn byw gyda’r teulu. Roedd dau riant Rees yn dod o Gwmafan ac roedd ei dad hefyd wedi gwasanaethu yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Erbyn 1939, roedd Rees yn byw gyda’i rieni a’i chwaer (Iris) yn 13 Baldwin St, Bryn. Roedd Rees yn gweithio fel cloddiwr glo. Yn gynnar yn 1941, priododd â Gladys May. Mae ei gofnodion milwrol yn dangos bod Rees wedi ymuno â’r Llynges Frenhinol a gwasanaethu ar yr SS Stonepool, llong fasnach stêm. Ym mis Medi 1942, roedd yn rhan o’r confoi OB-17 a oedd yn cludo dros 10,000 tunnell o lo a chargo cyffredinol o’r Barri i St Vincent yn y Caribî. Ar Fedi’r 11eg, ymosodwyd ar y Stonepool gan long danfor Almaenig (U-207), a suddodd i’r de o Fae Bantry. Collwyd pedwar deg dau o fywydau gan gynnwys Rees. Roedd yn 27 oed. Anrhydeddir Rees ar Gofeb Lyngesol Chatham. Goroesodd saith o aelodau’r criw a chawsant eu codi ar HMCS Kenogami, corvette o Ganada. Nid oes gennym unrhyw wybodaeth bellach am y teulu ar ôl y rhyfel.

Cafodd Edgar ei eni yn Upper Boat, yn ymyl Pontypridd. Daeth ei dad, John, o ardal Pontypridd, ond roedd ei fam, Olwyn, yn wreiddiol o Gwmamman. Ym 1921 roedd Edgar yn byw gyda’i ddwy chwaer iau a’i rieni yn Baldwin Street, Bryn. Cafodd John, a oedd yn lӧwr, ei gloi allan o Bryn Navigation Colliery oherwydd streic y glowyr. Yng Nghofrestr Lloegr a Chymru 1939, roedd Edgar yn gweithio fel Torrwr Glo, ac yn byw gyda’i chwaer iau, Ceinwen, a’i frawd, David, yn Brynteg Street, Bryn. Ni fu yn bosibl cadarnhau lle oedd eu rhieni yr adeg hon. Ar ddiwedd 1939, priododd Edgar Elizabeth Hannah Davies. Mae recordiau yn dangos bod Edgar yn ‘Able Seaman’ ar y llong olew Brydeinig San Emilio. Yn Awst 1942, roedd y llong yn rhan o gonfoi a oedd yn teithio o Curacao gan alw yn Trinidad, yn cludo tanwydd awyrennau; yn ystod oriau cynnar y 9fed, o gwmpas 450 milltir i’r gorllewin o Tobago, cafodd ei tharo gan dorpido o’r U-155, ac aeth y tanwydd ar dân. Torrodd y llong yn ddau a suddodd mewn fflamau. Fe gollwyd ddeugain aelod o’r criw, gan gynnwys y meistr a chech o’r gynnwyr – gydag Edgar yn un ohonynt. Bu yn 28 blwydd oed. Caiff ei goffáu ar y Plymouth Naval Memorial. Achubwyd wyth aelod o’r criw gan ‘U.S. Army Transport’. Dyfarnwyd y George Cross i ddau o’r criw ar ôl eu marwolaeth – Prentis Donald Owen Clarke a’r brif weithredydd radio, D.W. Dennis – am eu dewrder eithriadol. Fe wyddom o recordiau pensiwn rhyfel Edgar fod Elizabeth wedi byw yng Nghwmafan ar ôl y rhyfel, ond bywiodd ei frawd yn Baldwin Street, Bryn am sawl flwyddyn.

Ganwyd Thomas Ivor yng Nghaerdydd ym 1921. Ganwyd ei dad William yn Toronto, Canada, a phriododd â mam Thomas, Annie Maud Cokeley, yng Nghaerdydd ym 1902. Ganwyd brodyr a chwiorydd hynaf Thomas yng Nghaerdydd hefyd, ond erbyn 1911, roedd y teulu’n byw yn Stryd Bryngurnos, Bryn. Roedd William yn gweithio fel trydanwr mewn pwll glo. Ym 1921, roedd y teulu’n dal i fyw yn 42 Stryd Bryngurnos, ac roedd ei chwaer hynaf Alma yn brentis i hetiwr yn Heol yr Orsaf, Port Talbot. Mae Cofrestr Cymru a Lloegr 1939 yn dangos bod ei fam oedrannus yn weddw ac yn dal i fyw yn Bryn. Roedd ei frodyr a chwiorydd hŷn wedi gadael ardal Bryn i raddau helaeth erbyn hyn. Nid yw Thomas yn y cyfeiriad hwn chwaith. Mae cofnodion yn dangos iddo symud o gwmpas yn ystod yr ychydig flynyddoedd nesaf, gan weithio fel ysgolfeistr yn Swydd Nottingham ac yna gwirfoddoli i Adran Gwirfoddolwyr Wrth Gefn Llu Awyr y Llynges Frenhinol. Aeth ei Gomisiwn a’i hyfforddiant ag ef i Ganada. Gwasanaethodd yng Ngorsaf Awyr Frenhinol Crail (HMS Jackdaw), Fife. Ar 24 Mehefin 1943, wrth hedfan Supermarine Walrus, awyren amffibiaidd un injan, cofnodwyd bod yr awyren wedi pallu, a throelli allan o reolaeth gan ddisgyn i’r ddaear wrth nesáu at Dunino, Crail, Fife. Ni oroesodd Thomas ei anafiadau, roedd yn 21 oed. Mae wedi’i gladdu ym Mynwent Goetre ac roedd ei ysgrif goffa yn crynhoi ei ddiddordebau a’i gyflawniadau niferus.Bu farw ei fam ym 1958 ac ymddengys bod ei frodyr a’i chwiorydd niferus wedi symud ar draws Prydain.

Nid yw wedi bod yn bosibl bod yn hollol sicr o hunaniaeth unrhyw L. Thomas, ond fe gawsom hyd i’r canlynol: Sap. Lewis Thomas (1918-1940) 2068257 Royal Engineers – marwodd Mai 22ain 1940, yn 18 – lladdwyd wrth ymladd/Marwodd o’i glwyfau, a fe gladdwyd ef yn Bodo, Norwy. Bywiodd ei rieni, David ac Annie, ym Maesteg. *Os oes gennych wybodaeth sydd yn helpu profi os mai hyn yw’r person, a wnewch chi adael sylw yn ein llyfr sylwadau, os gwelwch yn dda.

Ganwyd Clifford ym Mryn, yn fab i Price (glöwr) ac Elizabeth. Daeth teulu tad Clifford yn wreiddiol o Swydd Henffordd ac roeddent wedi dod i Gwmafan rai degawdau ynghynt. Erbyn 1921, roedd y teulu a brodyr a chwiorydd hŷn Clifford yn byw yn 3 Bwthyn Penhyddwalod, Bryn. Erbyn 1939, credwn fod Elizabeth yn weddw yn byw gyda pherthnasau yn Stryd Brynteg, Bryn. Credwn fod Clifford wedi priodi â Maureen Russell, a allai fod wedi tarddu o Ogledd Iwerddon, ym Mhort Talbot ym 1941. Aeth y cwpl ymlaen i gael merch, Brenda, a fu farw yn ifanc. Roedd Sgwadron Ymosod 79 y Peirianwyr Brenhinol yn rhan o’r 79fed Adran Arfog a oedd yn arbenigo mewn datblygu a defnyddio cerbyd arfog wedi’i addasu o’r enw “Hobart’s Funnies.” Roeddent yn allweddol wrth gefnogi milwyr traed yn ystod camau olaf y rhyfel yng Ngogledd-orllewin Ewrop. Eu gwaith oedd clirio bomiau tir, gosod pontydd Bailey a chlirio rwystrau i filwyr traed. Ym mis Chwefror 1945, roedd pocedi o ymladd trwm o hyd. Roedd yr 79fed Adran Arfog yn paratoi ar gyfer yr ymosodiad olaf ar yr Almaen. Mae rhestr y clwyfedig yn cofnodi y credwyd fod Clifford ar goll ar un adeg, ond oedd bellach wedi’i ladd mewn brwydr ar Chwefror 14eg, 1945. Roedd yn 22 oed. Mae wedi’i gladdu ym Mynwent Ryfel Jonkerbos, Nijmegan, yr Iseldiroedd. Mae ei gofnod Beddau Rhyfel y Gymanwlad yn nodi bod Maureen yn byw yn Banbridge, Co. Down, Gogledd Iwerddon. Arhosodd nifer o’i frodyr a chwiorydd yn ardal Port Talbot.

Fe ganwyd Ronald Wilks ym Mryn. Daeth ei dad, Wilfred Thomas, yn wreiddiol o Stourbridge, Worcestershire, a’i fam, Jessie, o Alnwick, Northumberland. Bu Wilfred yn filwr yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf gyda’r Machine Gun Corps, a symudodd i Fryn yn fuan ar ôl iddo adael y fyddin. Nid yw yn hysbys sut cwrddodd rhieni Ronald. Ym 1921 roedd y teulu ifanc yn byw yn 16, Baldwin Street, gyda brawd hynaf, Ronald, â Wilfred yn ddi-waith oherwydd parhad Streic y Glowyr. Fe gofnodir Ronald fel Taniwr Bwyler Pwll Glo. Mae cofnodion yr RAF yn dangos bod Ronald wedi cwblhau sawl cyrch dros Ffrainc a’r Almaen yn ystod haf 1943. Ar Medi 23ain, 1943, hedfanodd ei sgwadron i Mannheim ar gyrch bomio; cwympodd ei awyren – sef Short Stirling, awyren fomio Prydeinig pedwar-peiriant – pedair milltir i’r dwyrain o Gundstadt a marwodd y criw i gyd – gan gynnwys awyrennwyr o Ganada, Seland Newydd a’r D.U.. Bu Ronald yn 21 blwydd oed. Fe gladdwyd ef ym Mynwent Rhyfel Rheinberg. Parhaodd ei deulu i fyw ym Mryn ar ôl y rhyfel. Addendum: Initially, the crash site of the plane was unknown. But in 1995, military archaeologist detectives discovered the crash site of the aircraft. The family were contacted following the identification of Ronald’s remains. In 1996, a full military funeral took place and his sister and family travelled to Germany for the service. Ronald is buried in Rheinberg War Cemetery, Germany alongside the members of his crew.

Cafodd Eurwen ei eni yn ystod Gorffennaf, 1916 yn Oakwood. Bywiodd gyda’i rieni, John a Jane a’u plant eraill yn 18, Penhydd Street, er i’r teulu fyw yn gyntaf yn Oakwood Row. Yng Nghyfrifiad 1911 bu John yn gweithio fel Asiant Yswiriant, ac yr amser yna yn lletya gyda nhw oedd gwneuthurwr basgedi dall, David Griffiths. Daeth rhieni Eurwen o Bontrhydyfen. Ffermwyr ar Ffarm Penrhysfach oedd y teulu David, gydag ochr y teulu mam Eurwen yn byw yn Nhwyn y Pandy.Ym 1921 a hefyd yng Nghofrestr 1939 roedd teulu Eurwyn yn dal i fyw yn Stryd Penhydd, gyda’i chwaer, Gwyneth, yn gweithio fel athrawes, ond erbyn 1939 nid oedd Eurwyn yn byw yn y cartref teuluol. Mae recordiau yn dangos ei fod wedi ymuno â’r Royal Army Medical Corps, ond ychydig iawn o wybodaeth sydd gennym am ei yrfa milwrol. Ym mis Rhagfyr, 1943, bu porthladd Bari, yr Eidal, yn llawn â thorf o 30 o longau yr Allies. Bu’r lleoliad ar gyfer trychineb bron yn anhysbys a enwir yn aml ‘yr ail Pearl Harbour’, gyda 17 o longau yn cael eu suddo. Yn gyfrinachol, roedd llong Americanaidd, The John Harvey, wedi cludo mewn i’r harbwr bomiau a oedd yn cynnwys nwy mwstard. Ar Ragfyr 2il ymosododd y Luftwaffe Almaeneg ar y porthladd a chafodd y John Harvey ei daro, a rhyddhaodd y ffrwydrad y nwy a ledaenodd ar draws llawer o filwyr. Er i Bari fod safle sawl ysbyty milwrol, fe gadawyd i’r RAMC ddelio ag ôl-effaith dinistriol y bomio hwn. Derbynodd y staff meddygol dioddefwyr y nwy heb wybod bod nhw yn delio ag effeithiau nwy gwenwynol, gyda llawer yn cael eu cofnodi yn swyddogol fel dioddef o ‘losgiadau’, a fe gredir bod nifer mawr wedi marw oherwydd y diffyg gwybodaeth hwn – gan gynnwys llawer o sifiliaid diniwed. Bu dros 1,000 o anafiadau milwrol a Morlu Masnachol, gyda 628 yn dioddef o effeithiau nwy mwstard. Cafodd recordiau Prydeinig eu sensro ar orchymyn Churchill ar sail cyfyngiadau amser rhyfel ar y cyfryngau. Cafodd y porthladd ei gau am dair wythnos, ac yr unig ddigwyddiad nwy gwenwynol sydd yn gysylltiedig â’r Ail Ryfel Byd yw trychineb Bari. Nid yw yn hysbys os oedd Eurwen yn rhan o’r digwyddiadau hyn, ond fe gofnodir ef yn marw ar Chwefror 10fed, 1944, yn 28 blwydd oed.. Fe gladdwyd ef ym Mynwent Rhyfel Bari, yr Eidal. Ar ôl y rhyfel, parhaodd ei deulu i fyw yn Oakwood; bu farw ei dad, John, ym1952, a’i weddw, Jane, y flwyddyn nesaf, gyda Gwyneth, a oedd yn briod erbyn yr amser hwn, yn rheoli eu hystadau. Page

Cafodd Isaac John Jenkins ei eni ym Mhontrhydyfen, lle bywiodd gyda’i bump chwaer hŷn a’u rhieni, yr unig fab i David a Rachel. Glӧwr oedd ei dad, a mewn Cyfrifiadau a Chofrestrau Etholiadol fe gofrestrir y teulu yn byw yn 2 ac 16, Lewis Street. Erbyn 1939 mae Cofrestr Lloegr a Chymru yn dangos Rachel nawr yn weddw ac yn byw gydag Isaac a’i chwaer, Ethel May. Roedd Isaac yn gweithio fel cynorthwywr siop groser a fe wyddom yr oedd yn yrrwr fan danfoniadau ar gyfer siop Gethin a oedd yn Lewis Street. Ei deulu estynedig oedd yn berchen ar y siop. Ym 1941 priododd Isaac ei wraig, Beryl, ond o fewn mis gadawodd ei briodferch i deithio tramor fel rhan o’i wasanaeth milwrol. Fe sefydlwyd bataliwnau’r Heavy Anti-Aircraft Artillery (HAA) i ymladd yn erbyn cyrchoedd awyr ar draws y D.U., gan gynnwys Cymru. Anfonwyd catrawd Isaac i Kranji Army Barracks, Singapore. Roedd Kranji wedi cael ei adeiladu yn y 1930au, ac yn ystod yr Ail Ryfel Byd fe ddefnyddiwyd ef fel ystorfa adnoddau saethu a chyflenwadau cyffredinol. Ymosododd lluoedd Japan ar Singapore ym mis Chwefror, 1942. Cafodd y barics ei gipio a sefydlwyd gwersyll carcharorion rhyfel. Bu amodau yn y gwersylloedd Japaniaid yn erchyll, ac yn ystod yr Ail Ryfel Byd marwodd miloedd o filwyr y D.U. a’r Gymanwlad o lafur gorfodol, newyn a chlefydau. Marwodd Isaac ar Ebrill 24ain, 1942, rai wythnosau ar ôl i Singapore ddisgyn, a fe gladdwyd ef ym Mynwent Rhyfel Kranji. Bu yn 29 blwydd oed. Mae dros 24,000 o enwau ar y gofeb yn Kranji, gyda llawer o gyrff y dynion hyn heb eu canfod erioed. Yn y pen draw cafodd Kranji ei ddymchwel. Ar ôl y rhyfel ail-briododd gweddw Isaac a bywiodd yng Nghyne. Parhaodd y teulu Jenkins i fyw yn Lewis Street, a mae sawl perthnas yn dal i fyw yn y pentref.

Bywiodd William yn Tynywaun Cottages, yn ymyl Level Crossing House, gyda’i dad, Arthur (glӧwr), ei fam, Annie, a’i frodyr. Daeth y teulu Margetson yn wreiddiol o Norfolk *. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf roedd ei dad yn yrrwr yn y Royal Field Artillery. Cafodd mam William, Annie Naish, ei geni yn Efrog Newydd; mae’n ymddangos bod rhieni Annie wedi teithio o Gymru i fyw yn Efrog Newydd yn y 1880au canol, ond wedi dychwelyd i Efail Fach rhywbryd, y lle roedd tad-cu a mam-gu William (y Barwicks) wedi byw ar ryw adeg. Mae Cofrestr Lloegr a Chymru 1939 yn recordio’r teulu yn dal i fyw yn Nhynywaun, ond mae’n ymddangos nad oedd William yn byw yma. Ni does gennym fanylion am ei yrfa filwrol, ond fe wyddom ei fod wedi bod yn aelod o griw HMS Avon Vale, distrywlong hebrwng. Yn Ionawr 1943, roedd y llong yn rhan o 59ain Destroyer Division yng Ngorllewin Y Môr Canoldir, yn hebrwng sawl ddistrywlong yn Gibraltar. Ar Ionawr 29ain dioddefodd HMS Avon Vale ddifrod mawr ar ôl iddi gael ei tharo gan dorpido awyrol a ddinistriodd strwythur blaen y llong. Marwodd dros 30 aelod o’r criw, â William yn un ohonynt. Bu yn 19 blwydd oed. Mae’n cael ei goffáu ar y Plymouth Naval Memorial. Parhaodd rhieni William i fyw yn Tynywaun Cottages ar ôl y rhyfel, a bywiodd rhai o’i frodyr yn y pentref (The Uplands ac Efail Fach). *Daeth y teulu Margetson yn wreiddiol o Tivetshall, Norfolk, a roedd tad William, Arthur, yn gefnder i Florence Margetson a briododd Merchant Seaman Hassan Alli, sydd hefyd yn cael ei goffáu ar ein cofeb rhyfel.

Ganwyd William Roy ym Mhontrhydyfen. Yng nghyfrifiad 1921 cofnodwyd bod ei rieni (William Aaron ac Olive) yn byw gyda’i fam-gu a thad-cu ar ochr ei dad yn Rosewood, Efail-fach. Daeth teulu Pope yn wreiddiol o King’s Nympton, Dyfnaint, tra bod teulu Olive wedi symud i Oakwood Row erbyn 1911. Roedd y ddau deulu’n gweithio fel cloddwyr glo mewn pyllau glo lleol cyn dechrau’r rhyfel. Erbyn 1939, roedd y teulu’n byw yng Ngherrigllwydon, roedd tad William Roy yn Warden ARP (Rhagofalon Cyrch Awyr), roedd ei frawd yn gweithio fel cynorthwyydd siop. Ymunodd William Roy â’r RAF fel gweithredwr radio. Ar noson 18 Medi 1940, hedfanodd ei sgwadron ar gyrch bomio hwyrol ar Le Havre. Collwyd ei awyren a’i griw hedfan a chafodd corff William Roy ei olchi i’r lan. Roedd yn 19 oed. Mae wedi’i gladdu ym Mynwent Gymunedol Houlgate (Beuzeval), Calvados, Ffrainc. Parhaodd ei deulu i fyw yng Ngherrigllwydon ar ôl y rhyfel.

Ganwyd David William Rosser yn Oakwood ac roedd yn byw gyda’i rieni David ac Ann, a’i frodyr a chwiorydd hŷn yn 18 Oakwood Row. Bu’r teulu Rosser yn byw yn y pentref ers y 1840au. Mae’r teulu wedi’u cofnodi mewn sawl cyfeiriad yn y pentref, gan gynnwys Station Road, Pontrhydyfen yng nghyfrifiad 1911 ac yna yn Oakwood ym 1921. Roedd llawer o ddynion y teulu Rosser yn gweithio mewn pyllau glo lleol a chofnodwyd David yng nghofrestr 1939 yn dal i fyw yn Oakwood Row ac yn gweithio o dan y ddaear fel gyrrwr cludo nwyddau. Roedd yn byw gyda’i fam weddw a’i chwaer Olwen. Ymunodd David ym 1941 a gwasanaethodd fel troedfilwr yng Nghatrawd Essex, a oedd wedi ymladd yn yr Eidal am fisoedd lawer gan gynnwys ym Monte Cassino. Yn hydref 1944, ymunodd catrawd David â lluoedd y cynghreiriaid a oedd yn ymladd i ennill tiriogaeth a thorri trwy’r Llinell Gothig gaerog iawn ym Mynyddoedd yr Apennine. Roedd llawer o’r amddiffynfeydd hyn wedi’u hadeiladu gan lafur caethweision. Oherwydd tywydd ofnadwy, roedd cynnydd yn anodd ac anfonwyd adrannau tanciau i dorri trwy’r llinell. Cymerodd Brwydr Cefn Coriano ei doll ar y ddwy ochr. Bu farw David ar 7 Hydref 1944 ac mae wedi’i gladdu ym Mynwent Cefn Coriano. Mae’r teulu’n parhau i fyw yn y pentref hyd heddiw. Ymwelodd chwaer David â’i fedd; hoffem ddiolch i’r teulu am ddarparu copi o ffotograff sy’n dal yr eiliad emosiynol hon.

Mae’n debyg bod Brinley Clifford Thomas wedi cael ei eni ym 1908, yn blentyn hynaf Matthew a Sinah Ann, a oedd hefyd â dau blentyn iau, gyda’r teulu yn byw efo teulu estynedig Sinah yn Somerset Place, Cwmafan. Mae recordiau cyfrifiad (census) yn dangos bod ei dad, Matthew, yn gweithio yn y gwaith alcam fel Dyn Ffwrnais a hefyd fel llaethwr. Mae cyfrifiad 1921 yn dangos y teulu yn byw yn Church Square, Cwmafan. Erbyn 1926 mae’r Cofrestr Etholiadol yn dangos Brinley yn byw yn Meadow Street, ond nid gyda’r teulu. Ym 1938 fe briododd Doris May Davies; nid yw yn hysbys lle roedd y cwpl yn byw ym 1939, ond roedd ei rieni yn byw yn 16, Depot Road, Cwmafan. Erbyn 1940 roedd Brinley wedi ymuno â’r Peirianwyr Brenhinol (Royal Engineers), a oedd yn ran o’r B.E.F. (British Expeditionary Force). Pythefnos ar ôl ymgiliad Dunkirk, tyrrodd yng Ngogledd ffrainc miloedd o filwyr a oedd dal tramor, a fe drefnwyd ‘Operation Aeriel’ i achub lluoedd milwrol yr ‘Allies’, aelodau’r RAF a dinasyddion o borthladdoedd Gorllewin Ffrainc. Bu Brinley ar HMS Lancastria, teithlong Brydeinig a atafaelwyd gan lywodraeth y D.U.. Tra i’r llong ddisgwyl yn aber y Loire, y tu allan i borthladd Saint Nazaire, i gael ei hebrwng yn ôl i’r U.D., ymosododd y Luftwaffe; suddodd y llong o fewn 20 munud, ac oherwydd gorlwytho marwodd miloedd. Mae amcangyfrifon yn amrywio rhwng 3,500 a 7,000 o farwolaethau. Cyhoeddodd Churcill orchymyn i atal y wybodaeth hon, a dywedwyd wrth oroeswyr i beidio byth sôn am y digwyddiad.

Cafodd Ellis Gwyn ei eni ym Mhontrhydyfen, yn fab i Edwin a Margaret Thomas, a oedd yn wreiddiol o Rock Row, Pwllyglaw. Trigodd y teulu yn 15, Penhydd Street, Oakwood gyda’u plant. Torrwr Glo oedd Edwin. Ar Gofrestr Lloegr a Chymru 1939 fe nodir Ellis fel ‘myfyriwr’. Ar ryw adeg ymunodd Ellis â’r llynges, yn aelod o griw HMS Lapwing, slŵp dosbarth Alarch Ddu (Black Swan) a’i lansiwyd ym 1943. Ar Fawrth 20fed, 1945, tra yn hebrwng y Cydymaith Rwsieg (Russian Convoy), i’r gogledd o Murmansk cafodd y Lapwing ei churo gan dorpido o’r llong danfor U-968. Tarodd y torpido yng nghanol y llong a fe suddodd o fewn 20 munud, gyda cholledd o 158 bywyd. Cofnodwyd Ellis fel ‘Lost Overboard’. Bu’n 21 blwydd oed. Fe goffir Ellis ar y Plymouth Naval Monument. Parhaodd y teulu i fyw yn y cartref teuluol, a fe nodir ei frawd, Dewi, ar Restrau Etholiadol y 1960au.

Ganwyd David yng Nglyncorrwg, yn fab i Reuben a Morfydd. Roedd Reuben yn gweithio fel torwr glo yng Nghofrestr Cymru a Lloegr 1939, tra bod David wedi’i gofnodi fel gweithiwr wyneb glofa, roedd yn 16 oed. Ymgyrch Torch oedd yr enw a roddwyd i Ymosodiad y Cynghreiriaid ar Ogledd Affrica Ffrengig ym mis Tachwedd 1942 a dyma’r tro cyntaf i luoedd yr Unol Daleithiau a’r DU weithio ar gynllun goresgyniad gyda’i gilydd. Os byddai’n llwyddiannus, byddai’n galluogi’r Cynghreiriaid i glirio Môr y Canoldir a symud trwy Sisili a thrwy’r Eidal. Roedd Catrawd y Parasiwt yn rhan o Adran 1af Airbourne Prydain a oedd wedi’i lleoli yn Nhiwnisia, Gogledd Affrica. Llwyddodd torwyr codau ym Mharc Bletchley i rybuddio’r Cadfridog Montgomery am gynlluniau Rommel i ymosod ar Luoedd y Cynghreiriaid. Ym mis Mawrth 1943, ymrwymodd y Bataliwn 1af i ymladd mewn rôl troedfilwyr yn Nyffryn Tamara. Gyda chefnogaeth magnelau ac awyrennau, llwyddodd y Bataliwn 1af i ddal y llinell yn erbyn ymosodiad mawr gan yr Almaen a’r Eidal mewn amodau gaeafol chwerw. Cofnodir bod David wedi’i ladd mewn brwydr ar 8 Mawrth 1943. Roedd yn 20 oed. Mae wedi’i goffáu ar Gofeb Medjez-El-Bab, Tiwnisia. Cafodd cannoedd o filwyr y gelyn eu dal, ac roedd yr ymgyrch yn llwyddiannus. David’s family came to live in Pontrhydyfen in the 1950s and several relatives still live in Tonmawr. He is memorialised on his mother’s headstone in Jerusalem cemetery.

Ganwyd William Joseph ym Mhontrhydyfen ym 1912, plentyn ieuengaf Michael Fielding (glowr) ac Elizabeth Reynolds. Daeth teulu tadol William o’r Fenni, ac mae’n ail gefnder i Thomas Fielding sy’n cael ei goffáu ar y gofeb hon o’r Rhyfel Byd Cyntaf. Ganwyd rhai o frodyr a chwiorydd hynaf William ym Merthyr a daeth ei rieni i Bontrhydyfen ddiwedd y 1900au. Erbyn cyfrifiad 1921, roedd y teulu’n byw yn ‘The Huts’ Pontrhydyfen, roedd William yn glaf erbyn hyn. Dim ond ei frawd yn ei arddegau oedd yn gweithio i gynnal y teulu. Credwn fod Michael wedi dychwelyd i Ferthyr lle bu farw ym 1936. Ym 1939, cofnodwyd bod William yn byw gyda’i frawd hŷn Thomas, ei chwaer Emma a’i theulu yn Stryd Hafod, Port Talbot. Roedd yn gweithio yn y gwaith dur fel llafurwr. Nid ydym wedi gallu olrhain ei fam yn bendant ar y gofrestr hon. Ond mae ei frawd hynaf Michael yn byw yng Ngherrigllwydon. Mae cofnod milwrol William yn nodi iddo farw ym Mhen-y-bont ar Ogwr ar 4ydd Ionawr 1941 yn 29 oed. Nid oes gennym unrhyw wybodaeth bellach, ond mae gan William Fedd Rhyfel y Gymanwlad ym Mynwent Macpelah, Pontrhydyfen. Parhaodd ei frodyr a’i chwiorydd i fyw yn y pentref yn ogystal â Phort Talbot.

Ganwyd Gordon ym Mhontrhydyfen, mab hynaf Ernest Channon a Christiana Evans. Mae Cyfrifiad 1911 yn dangos bod ei dad Ernest yn lletywr 20 oed ym Mlaengwynfi, cafodd ei eni yn Crewkerne, Gwlad yr Haf ac mae’n debyg ei fod wedi dod i’r ardal i chwilio am waith fel cloddiwr glo. Priododd y cwpl ym 1915 a dechrau teulu. Ym 1920, bu farw Ernest yn 29 oed, gan adael gwraig feichiog a dau fab ifanc ar ei ôl. Erbyn cyfrifiad 1921, roedd Christiana, gweddw, yn byw yn 6 Parkers Row, Ton-mawr gyda’i thri mab ifanc, yr ieuengaf, Davy, ond yn 9 mis oed oedd ar y pryd. Roedd y teulu’n rhannu’r tŷ gyda rhieni Christiana a’i saith brawd a chwaer. Ym 1938, roedd Gordon yn byw yn 11 Stryd Illtyd gyda’i fam a’i lysdad (John Kingdom). Ym 1939, mae’r England and Register yn dangos bod Gordon yn dal i fyw yn Stryd Illtyd, Castell-nedd gyda dau Channon, ei frodyr yn ôl pob tebyg, ac mae wedi’i gofrestru fel ffitiwr awyrennau. Ym 1940, priododd ag Elizabeth (Betty) Louvain Bray, o Stryd Idwal, Castell-nedd. Roedd HMS Exeter yn llong ryfel drom dosbarth Efrog a adeiladwyd ar gyfer y Llynges Frenhinol yn ystod diwedd y 1920au. Cafodd y llong ei difrodi ym Mrwydr Afon Plate yn Ne’r Iwerydd ym 1939. Ar ôl gwaith atgyweirio, treuliodd y llong y rhan fwyaf o 1941 ar ddyletswyddau hebrwng confoi yn y Dwyrain Pell. Ar 27 Chwefror 1942, cafodd Exeter ei difrodi gan dorpido Japaneaidd ym Mrwydr Gyntaf Môr Java a chafodd ei hebrwng i’r de gan y llong ryfel Iseldiraidd Witte de With. Gwnaed atgyweiriadau dros dro, a’r diwrnod canlynol gorchmynnwyd i Exeter anelu at Colombo, ond cafodd ei tharo eto a chollodd ei holl bŵer. Gan fod y llong bellach yn ddiamddiffyn, gorchmynnodd y Capten Gordon i’r llong gael ei suddo, ac yn y cyfamser taniodd y Japaneaid fwy o dorpidos a suddodd y llong. Achubodd y Japaneaid 652 o ddynion, gan gynnwys y capten, a oedd bellach yn garcharorion rhyfel (POW) a’u trosglwyddo i Wersyll Macassar (Makassar) yn y Celebes (Sulawesi). Anfonwyd yr uwch-swyddogion i Japan (Zentsuji). Wedi hynny, trosglwyddwyd dynion o Exeter i wahanol wersylloedd i weithio fel caethweision mewn mwynglawdd nicel yn Koyangi, neu i adeiladu maes awyr yn Java. Roedd yr amodau yng ngwersylloedd carcharorion rhyfel Japan yn ofnadwy, gyda dynion yn aml yn cael eu harteithio, eu curo a’u llwgu. Mae dogfennau’n dangos bod Gordon wedi aros ar Macassar am dros ddwy flynedd. Ar 20 Ebrill 1945, cofnodwyd bod Gordon wedi marw o Pellagra, clefyd a achosir gan ddeiet sy’n brin o fitamin B3 yn ogystal â Beriberi, diffyg fitamin B1. Roedd yn 28 oed. Mae wedi’i gladdu ym Mynwent Ryfel Ambon, Indonesia. Credwn fod Betty wedi ailbriodi ym 1948 ac wedi symud i Abertawe; roedd Christiana yn parhau i fyw yng Nghastell-nedd a bu farw ym 1961. His father Ernest, died at a relatively young age of 29 following a seizure, leaving a pregnant widow and two young sons including Gordon. Ernest is buried in Jerusalem cemetery, Pontrhydyfen.

Cyril oedd brawd iau Idris, sydd hefyd yn cael ei goffáu yn yr arddangosfa hon. Yng nghyfrifiad 1921, mae Cyril yn fabi 9 mis oed yn byw gyda’i dri brawd hŷn a’i rieni Evan a Lily yn Johns Terrace. Roedd Evan yn gweithio ym Mhwll Glo Tor y Banwen yn Nhon-mawr ond roedd allan o waith oherwydd streic y glowyr oedd yn digwydd ar yr adeg hon. Priododd Cyril ddiwedd 1939 â merch o Don-mawr, Gwenda Arthur, yng Nghastell-nedd. Fodd bynnag, ni allwn ei olrhain yn bendant i gyfeiriad gan fod dau Cyril George Howard o’r un oed yn byw yn yr ardal ar yr adeg hon. Gellir dod o hyd i’w rieni yn dal i fyw yn 1 Johns Terrace. Ceir sôn amdano mewn adroddiad papur newydd ym mis Ebrill 1941 a nododd fod nifer o ddynion Ton-mawr wedi cael eu dal yn gamblo ar ddydd Sul ar fynydd Ton-mawr, ond aeth yr adroddiad ymlaen i ddatgan ei fod wedi ymuno â Lluoedd Arfog EM ers hynny. Byddai Cyril a Gwenda yn mynd ymlaen i gael pedwar o blant gyda’i gilydd. Nid yw cofnod milwrol Cyril yn dangos pryd yn union, ond roedd yn debygol iddo ymuno tua adeg marwolaeth ei frawd ym mis Mai 1941. Roedd 8fed Bataliwn Ucheldirwyr Argyll a Sutherland eisoes wedi dioddef colledion trwm ym 1940 yn ystod yr enciliad i Dunkirk. Ond cafodd ei ailffurfio ar ôl Dunkirk a gwelodd frwydro yn Nhiwnisia a Sisili. Erbyn mis Mawrth 1945, roedd y gatrawd yn ymladd yn yr Eidal, gan gymryd rhan yng nghyfnodau olaf ymgyrch yr Eidal. Cofnodir bod Cyril wedi marw ar 1 Ebrill, 1945. Roedd yn 25 oed ac mae wedi’i gladdu ym Mynwent Ryfel Faenza yn yr Eidal. Ar ôl y rhyfel, mae adroddiad papur newydd yn dangos bod Gwenda yn byw yn Nhon-mawr ym 1955. Byddai rhieni Cyril yn aros yn Nhon-mawr, bu farw Evan ym 1949. Bu farw Lily ym 1958, roedd hi’n byw yn Llansawel gyda’i merch. Mae ei chofnod marwolaeth yn nodi bod “Gwenda a’i theulu” wedi mynychu. Page

Ganwyd Idris John yn Nhon-mawr i Evan John (Collier) a aned yn y Porth a Lily George a ddaeth yn wreiddiol o Donypandy. Ym 1911, roedd y cwpl yn byw gyda theulu Lily yn Nheras Blaenafon, Ton-mawr gyda’u plentyn hynaf William. Erbyn 1921, roedd y teulu wedi tyfu. Roedd gan Idris dri o frodyr a chwiorydd ar yr adeg hon, ac roedd y teulu’n byw yn 1 Teras Johns. Roedd Evan, fel llawer o ddynion ar y pryd, allan o waith oherwydd yr anghydfod diwydiannol parhaus. Ym 1937, priododd Idris â Kathleen yng Nghastell-nedd. Ni allwn adnabod Idris yn bendant yng Nghofrestr Cymru a Lloegr 1939, ond credwn fod Kathleen yn byw ym Myngalo Whitworth, Ton-mawr. Ar ddechrau’r Ail Ryfel Byd, penderfynodd y Swyddfa Ryfel y byddai’r Peirianwyr Brenhinol yn darparu timau Gwaredu Bomiau (BD) dros dro nes y gallai’r Swyddfa Gartref recriwtio a hyfforddi timau Gwaredu Bomiau Arbenigol i wneud hynny. Roedd y timau cyntaf yn cynnwys NCO a dau sapper ac roedd yn ofynnol iddynt gloddio i lawr at y bomiau a’u chwythu yn eu lle. Ym mis Hydref 1939, roedd y bomiau cyntaf i gael eu gollwng ar Brydain gan Lu Awyr yr Almaen (Luftwaffe) yn Ynysoedd Orkney. Er gwaethaf meddu ar y nesaf peth i ddim o offer a fawr ddim hyfforddiant, dysgodd y timau’n gyflym. Erbyn dechrau 1940, dim ond 20 o fomiau heb ffrwydro a gafodd eu trin. Cododd hyn i 3,000 erbyn mis Medi 1940. Rhwng mis Medi 1940 an mis Gorffennaf 1941, gwnaed dros 24,000 o fomiau yn ddiogel a’u symud. Nid oes gennym unrhyw wybodaeth am wasanaeth Idris, ond mae cofnod ei fod wedi’i ladd mewn brwydr ar 13 Mai 1941, roedd yn 30 oed. Mae Idris wedi’i gladdu ym Mynwent Macpelah ym Mhontrhydyfen. Roedd ei rieni’n dal i fyw yn John’s Terrace yn Nhon-mawr ar ôl y rhyfel ac mae llawer o deulu estynedig Idris yn byw yn Nhon-mawr heddiw.

Daeth Enoch o deulu mawr o frodyr a chwiorydd a hanner brodyr a chwiorydd hŷn; ganwyd y rhan fwyaf cyn i’r teulu ddod i Don-mawr. Daeth ei rieni (Thomas ac Emily Jane) yn wreiddiol o Sir Fynwy ac roeddent wedi byw yn Clun a Resolfen cyn iddynt ddod i Fforchdwm. Dyma oedd ail briodas ei dad. Yng Nghyfrifiad 1921, mae’r teulu’n byw ym Mhontycymer, Ton-mawr Uchaf. Roedd ei dad yn ychwanegu at ei incwm, gan weithio fel coediwr. Roedd y rhan fwyaf o’r glowyr ar streic yn ystod gwanwyn a haf 1921 oherwydd bod y Prif Weinidog Lloyd George a pherchnogion y pyllau glo wedi dewis preifateiddio’r pyllau a gafodd eu gwladoli yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Mae cofnodion cyfrifiad 1921 yn dangos bod llawer o ddynion oed gweithio’r ardal allan o waith oherwydd yr anghydfod hwn. Byddent yn dychwelyd yn fuan, gan weithio oriau hirach am lai o gyflog. Ym mis Medi 1939, dangosodd Cofrestr Cymru a Lloegr fod Thomas wedi ymddeol, a bod y cwpl a’u mab Douglas yn byw yn 12, Fforchdwm, er nad oedd Enoch yn byw gartref ar yr adeg hon. Roedd llawer o ddynion sengl eisoes wedi ymuno erbyn hynny. Mae cofnodion yn dangos bod Enoch yn aelod o Gorfflu Meddygol y Fyddin Frenhinol. Erbyn mis Mai 1940, roedd ymosodiad gorllewinol Hitler wedi dechrau ac ar 19eg o Fai, gorchmynnodd Cadlywydd Llu Alldaith Prydain (CLlAP), y Cadfridog Arglwydd Gort, i filwyr dynnu’n ôl tuag at borthladdoedd Ffrainc gan gynnwys Dunkirk. Erbyn y diwrnod canlynol, roedd lluoedd yr Almaen yn cyrraedd arfordir Ffrainc yn Abbeville. Ymddengys bod Enoch wedi’i ddal yn y frwydr hon gan fod cofnodion yn dangos iddo gael ei ladd mewn brwydr ar y dyddiad hwn; roedd yn 21 oed. Mae wedi’i gladdu ym Mynwent Ryfel Heverlee, Gwlad Belg. Dros y dyddiau a’r wythnosau canlynol, gorchmynnodd Churchill baratoi llongau i adael y CLlAP a fyddai’n dechrau o Dunkirk ar 3ydd o Fehefin.

Ganwyd David Ivor Richards yn Nhon-mawr. Roedd ei rieni David a Mary hefyd o Don-mawr ac yn byw yn 2 Tip Cottages gyda’u teulu ifanc. Roedd David yn gweithio fel gyrrwr injan yn y lofa. Erbyn Cyfrifiad 1921, roedd Mary wedi marw ac roedd ei dad wedi ailbriodi â Nellie, a’r teulu bellach yn byw yn 5 Welsh Row, Ton-mawr. Mae Cofrestr Cymru a Lloegr 1939 yn dangos bod David wedi priodi ag Irene (hefyd o Don-mawr) ac yn byw ychydig ddrysau i lawr oddi wrth ei dad yn 2 Welsh Row. Roedd yn gweithio fel llafurwr yn y gwaith dur. Roedd David wedi’i leoli ar HMS Leda, llong ysgubo mwyngloddiau Dosbarth Halcyon o Lynges Prydain. Wedi’i lansio ym 1937, cymerodd y Leda ran yn Operation DYNAMO fel rhan o’r broses o ddod â milwyr adref o Dunkirk ym 1940. Erbyn mis Medi 1941, roedd hi wedi’i defnyddio ar gyfer dyletswyddau confoi a dyletswyddau ysgubo ffrwydron yng Ngwlad yr Iâ a Gogledd Rwsia. Ar 20 Medi, 1942, trawyd y Leda gan ddau dorpido yn ystod tywydd gwael. Suddodd o fewn 90 munud gan golli 46 o fywydau. Roedd David yn un o’r criw hynny, roedd yn 32 oed. Mae wedi’i goffáu ar Gofeb Lyngesol Plymouth. Parhaodd Irene i fyw yn Nhon-mawr ac ailbriododd maes o law.